Liberalizacja prawa dotyczącego inwestycji w energetykę wiatrową w Bawarii stanowi kluczowy i aktualny problem w kontekście rozwoju energetyki wiatrowej w UE. Istotnym czynnikiem wpływającym na rozwój energetyki wiatrowej w Bawarii jest zjawisko "Nie na moim podwórku" (NIMBY). Termin ten odnosi się do oporu mieszkańców wobec lokalnych projektów infrastrukturalnych, takich jak farmy wiatrowe, przy jednoczesnym ogólnym poparciu dla celów projektu. Opór często wynika z obaw o wpływ wizualny, hałas i postrzegane zagrożenia dla wartości nieruchomości. Postawy NIMBY stanowią znaczną przeszkodę w realizacji projektów energetyki wiatrowej, prowadząc do zaostrzenia przepisów i spowolnienia przejścia na odnawialne źródła energii.

Unijne oraz niemieckie prawo federalne

W ostatnich latach niemiecki rząd opracował pakiet regulacji prawnych tzw. Wind-an-Land-Gesetz (dalej: WaLG), który zmienia treść przepisów w najważniejszych aktach prawnych dotyczących branży wiatrowej. Jego podstawowym celem było uproszczenie procedury planowania i wydawania zezwoleń na budowę turbin wiatrowych na lądzie.

W WaLG ustalono wiążący cel 2 procent do 2032 roku w zakresie przeznaczenia gruntów pod lądową energetykę wiatrową w krajach związkowych (niem. Länder). Kraje związkowe muszą przydzielić wystarczającą ilość terenów i zapewnić sprawne planowanie i wydawanie pozwoleń. Jednakże ustawodawca federalny pozostawia kompetencję planistyczną krajom związkowym pod warunkiem, że znacząco zwiększą one wyznaczone obszary dla projektów energetyki wiatrowej. Zgodnie z nowymi ramami prawnymi, dla każdego kraju związkowego tzw. wartość wkładu obszarowego (niem. Flächenbeitragswert) określa wiążące cele na rok 2027 lub 2032 roku. Wartość ta uwzględnia już istniejące obszary dla turbin wiatrowych w poszczególnych krajach związkowych. Kraje związkowe zapewnią, że odpowiednie plany regionalne lub ustawy krajowe określające obszary energetyki wiatrowej zostaną odpowiednio zaktualizowane do 31 maja 2024 roku. Kraje związkowe nadal mogą ustalać minimalne odległości dla turbin wiatrowych do jednego kilometra od obszarów mieszkalnych. Jednakże zasady te mają zastosowanie tylko wtedy, gdy cele określone w WaLG zostały osiągnięte w poszczególnych krajach związkowych.

"Rozporządzenie Rady (UE) 2022/2577 ustanawiające ramy przyspieszenia wdrażania energii odnawialnej" i jego transpozycja do niemieckiego prawa krajowego poprzez "Ustawę o zmianie ustawy o planowaniu przestrzennym i innych przepisów" (Gesetz zur Änderung des Raumordnungsgesetzes und anderer Vorschriften ) stanowiły pozytywny krok w kierunku przyspieszenia projektów związanych z odnawialnymi źródłami energii. Zakres materialny  tego aktu prawnego obejmuje ułatwienia dotyczących lokalizacji, budowy i eksploatacji instalacji energetyki wiatrowej w obszarach dedygnowanych dla jej rozwoju, wyznaczonych  w momencie udzielenia wymaganych zezwoleń.

Jednak federalny impuls do przyśpieszenia rozwoju energetyki wiatrowej jest nieco osłabiony przez regionalne implementacje, jak ma miejsce to w Bawarii.

Kontrowersyjna reguła 10H w Bawarii

Bawarska reguła 10H, nakładająca minimalną odległość między turbinami wiatrowymi a osiedlami mieszkalnymi, stanowiła znaczącą barierę. Od jej wprowadzenia w 2014 roku reguła ta znacznie spowolniła rozwój mocy wiatrowych w Bawarii, ponieważ nowoczesne turbiny wiatrowe, często przekraczające 200 metrów wysokości, wymagają ogromnych odległości od osiedli. Raport ministerstwa gospodarki Bawarii wskazuje na wyraźny spadek rozwoju mocy wiatrowych po 2014 roku, z niemal zahamowaniem nowych wniosków o zezwolenie do 2021 roku.

W 2022 roku nastąpiło złagodzenie bawarskiej ustawy antywiatrakowej. Oznacza, to, że na przykład w lasach, w pobliżu obszarów przemysłowych, odległość turbin wiatrowych od zabudowań mieszkalnych zostanie zmniejszona do 1000 metrów. W obszarach priorytetowych dla wiatru odległość ta została od czerwca 2023 roku jeszcze bardziej zmniejszona, do około 800 metrów od zabudowań mieszkalnych, zgodnie z wymogami federalnej ustawy o Kontroli emisji ( Bundes-Immissionschutzgesetz)

Chociaż ostatnie złagodzenia reguły 10H w Bawarii stanowią postęp, są niewystarczające, aby sprostać celom stanu w zakresie wiatru. Potencjał energetyki wiatrowej w Bawarii jest ogromny. Obliczenia think-tanku Ember szacują, że  jeśli ograniczenia odległości zostaną zmniejszone do 1000 metrów od zabudowań mieszkalnych na całym obszarze landu, istniejąca moc wiatrowa mogłaby zostać potrojona, osiągając 9 GW mocy zainstalowanej – co zwiększyłoby roczną produkcję energii wiatrowej do 14 TWh (+10 TWh). Jednakże, jeżeli przepisy prawa landu Bawaria dopuszczałyby lokalizację instalacji wiatrowych do 800 metrów zostałby przyjęty w całym landzie, potencjalna moc mogłaby wzrosnąć prawie sześciokrotnie do 15 GW (22 TWh). Stanowiłoby to wzrost o 18 TWh w porównaniu z obecną produkcją energii wiatrowej w Bawarii.

Rola społeczności energetycznych 

Koncepcja społeczności energetycznych może odegrać kluczową rolę w zwiększaniu społecznej akceptacji farm wiatrowych. Poprzez zaangażowanie lokalnych społeczności w planowanie, rozwój i korzyści z projektów energetyki wiatrowej, może powstać większe poczucie własności i zmniejszenie oporu. Te społecznościy mogą ułatwić bardziej inkluzjwny dialog na temat projektów odnawialnych źródeł energii, adresując obawy i wspierając zbiorowe podejście do realizacji celów energetycznych.

Przypadek spółdzielni Energetycznej Ingersheim w Baden Württemberg stanowi znakomity przykład tego, jak lokalne społeczności mogą przyczyniać się do rozwoju energetyki wiatrowej, a także jak mogą one wspierać zrównoważony rozwój energetyczny na poziomie lokalnym, zwłaszcza w kontekście Bawarii. Założona w 2010 roku spółdzielnia energetyczna Ingersheim miała na celu wzięcie zapewnienie dostaw zielonej energii lokalnej społeczności. Niezwykłością tego projektu jest to, że niemal żadne pożyczki nie były potrzebne na całkowitą sumę inwestycji wynoszącą około 3,6 miliona euro. Około 80% początkowych kosztów zostało pokrytych kapitałem własnym członków. Na początku projektu minimalna wielkość udziału wynosiła 2500 euro. Sprzedano łącznie 22 920 udziałów, każdy po 125 euro. Członkowie otrzymują roczną dywidendę, a także stopniowy zwrot swoich udziałów przez pierwsze 15 lat działania w spółdzielni . Dochody ze sprzedaży energii wiatrowej znacząco zwiększyły dochody gminy z podatku handlowego. Uzyskane środki zostały wykorzystane na szereg lokalnych projektów, w tym na nowe oświetlenie uliczne w centrum Friedrich-Wilhelm-Lübke-Koog.

Model spółdzielni energetycznej Ingersheim może służyć jako inspiracja dla podobnych inicjatyw w Bawarii. Poprzez mobilizowanie lokalnych społeczności i wykorzystywanie kapitału własnego mieszkańców do finansowania projektów wiatrowych, możliwe jest zwiększenie akceptacji społecznej dla tych inicjatyw oraz przyspieszenie przejścia na zrównoważone źródła energii. Ponadto, spółdzielnie energetyczne mogą przynieść bezpośrednie korzyści ekonomiczne dla lokalnych społeczności, zwiększając ich zaangażowanie i poczucie odpowiedzialności za przyszłość energetyczną regionu.

Podsumowanie

Reguła 10H, chociaż nieco złagodzona, nadal stanowi znaczną barierę dla pełnego potencjału energetyki wiatrowej w regionie. Pokonanie zjawiska NIMBY poprzez zaangażowanie społeczności i dostosowanie polityki stanowej do federalnych i unijnych dyrektyw jest kluczowe. Rozwój społeczności energetycznych stanowi obiecującą drogę do zwiększenia społecznej akceptacji i wsparcia dla projektów energetyki wiatrowej, przyczyniając się znacząco do niemieckiej transformacji energetycznej i szerszych celów środowiskowych.

Bartłomiej Kupiec

Prawnik i analityk polityki klimatycznej. Absolwent kierunku prawo na  Uniwersytecie Jagiellońskim Studiował politykę energetyczną w Hertie School of Governance w Berlinie. Absolwent Szkoły Prawa Amerykańskiego organizowanej przez The Catholic University of America, Columbus Law School we współpracy z Uniwersytetem Jagiellońskim. Absolwent Szkoły Prawa Niemieckiego organizowanej przez RheinischFriedrich-Wilhelms-Universität Bonn we współpracy z Uniwersytetem Warszawskim. Przygotowuje rozprawę doktorską na Uniwersytecie Jagiellońskim.

Współpracował z wiodącymi polskimi, niemieckimi i międzynarodowymi kancelariami prawnymi, firmami konsultingowymi,  think-tankami oraz instytucjami rządowymi. Wykładowca studiów podpyplomowych „Międzyuczelniana Akademia Klimatyczna” organizowanych przez AGH, UWr i SGH. Autor opracowań naukowych i publicystycznych dotyczących sektora energetycznego i polityki klimatycznej.