Gospodarka Obiegu Zamkniętego, Zero Waste, czy system kaucyjny to tematy, które w Polsce rozgościły się już na stałe. Wymagają podjęcia dyskusji, ale przede wszystkim konkretnych działań. W rozmowie na temat idei Zero Waste oraz działalności na rzecz ochrony środowiska i promowania zrównoważonego stylu życia, Joanna Kądziołka, prezeska Polskiego Stowarzyszenia Zero Waste podkreśla pilną potrzebę walki z rosnącym problemem plastikowych odpadów, które zanieczyszczają nasze środowisko i zagrażają zdrowiu publicznemu.

Joanna Kądziołka jest prezeską Polskiego Stowarzyszenia Zero Waste. Jest ekspertką ds. komunikacji, edukatorką ekologiczną oraz pomysłodawczynią kampanii edukacyjnej „Wrzucam. Nie wyrzucam”, postulującej wprowadzenie systemu kaucyjnego w Polsce. Koordynuje projekty społeczne, w tym Mapę Zero Waste, promującą biznesy działające w duchu zero waste. Jest także konsultantką strategii GOZ opracowywanych przez instytucje publiczne. Prowadzi warsztaty zero waste dla firm, instytucji, uczelni oraz od wielu lat współpracuje z mieszkańcami i organizacjami pozarządowymi przy lokalnych projektach skupiających się wokół tematyki prewencji wytwarzania odpadów. Jest pomysłodawczynią i koordynatorką Festiwalu Zero Waste w Krakowie. Ukończyła studia podyplomowe „Zarządzanie Gospodarką Odpadami” na SGH.

Może zaczniemy od początku – co skłoniło Panią do zaangażowania się w ruch Zero Waste?

Moja przygoda z ruchem Zero Waste rozpoczęła się około dziesięć lat temu, gdy zaczęłam intensywniej interesować się recyklingiem i segregacją odpadów. Pracowałam jako pilotka, co wiązało się z częstymi podróżami po świecie. Zauważyłam, jak bardzo nasza planeta jest zanieczyszczona, co skłoniło mnie do zmiany zawodowej drogi. Po powrocie do Polski dołączyłam do Polskiego Stowarzyszenia Zero Waste jako wolontariuszka, z czasem zajmowałam się różnymi projektami, aż w końcu trafiłam do zarządu i zostałam prezeską. Tak więc od sześciu lat działam w Polskim Stowarzyszeniu Zero Waste.

Jakie są główne cele i misja Waszego stowarzyszenia?

Nasza misja skupia się na tworzeniu świata bez odpadów oraz zapobieganiu ich powstawaniu. Realizujemy ją w trzech głównych obszarach: edukacji, działaniach rzeczniczych oraz sieciowaniu z innymi organizacjami i instytucjami. Edukujemy zarówno biznes, jak i mieszkańców, współpracujemy z samorządami i gminami, pomagając w tworzeniu strategii gospodarki o obiegu zamkniętym (GOZ). W zakresie działań rzeczniczych, m.in. zajmujemy się systemem kaucyjnym i Rozszerzoną Odpowiedzialnością Producenta.

Czy mogłaby Pani przybliżyć aspekt działalności edukacyjnej stowarzyszenia?

Opieramy się na różnych formach edukacji, takich jak projekty wprowadzające do idei Zero Waste i kawiarenki naprawcze, gdzie ludzie mogą naprawiać swoje sprzęty zamiast je wyrzucać. W Pruszczu Gdańskim realizujemy projekt edukacyjny dotyczący bioodpadów, który ma podnosić świadomość mieszkańców w zakresie segregacji tej frakcji jak i jej dalszego wykorzystania, chociażby w postaci kompostu. Gminy muszą osiągnąć 55% poziomu recyklingu, a obecnie są na niecałych 30%. 

Jakie osiągnięcia stowarzyszenia uważa Pani za najważniejsze?

Jednym z naszych ważniejszych sukcesów jest stworzenie Mapy Zero Waste, która gromadzi ponad 4000 biznesów działających zgodnie z zasadami Zero Waste. Stworzyliśmy także wiele akcji lifestylowych, takich jak "Torby Bumerangi" czy "Hello Wielo". Promują one ekologiczne zachowania, które można stosować w życiu codziennym. Kolejnym osiągnięciem jest nasz wkład w rozwój systemu kaucyjnego na opakowania po napojach, który ma wejść w życie w przyszłym roku.

A jakie wyzwania napotykacie w swojej pracy?

Wyzwań jest wiele. Jednym z nich jest dobieranie odpowiednich partnerów do współpracy, którzy podzielają nasze wartości. Kolejnym wyzwaniem jest finansowanie i zasoby ludzkie, co mocno wpływa na zakres naszych działań. Edukacja dorosłych jest również trudnym zadaniem, ponieważ świadomość ekologiczna wśród dorosłych jest wciąż zbyt niska. Dążymy także do tego, aby nasze projekty miały jak największy zasięg i były implementowane w różnych miejscach.

Jak ocenia Pani świadomość społeczną dotyczącą Zero Waste w Polsce?

Świadomość na temat Zero Waste w ostatnich latach znacznie wzrosła, szczególnie wśród dzieci i młodzieży. Jednak wciąż brakuje połączenia tej świadomości z konkretnymi działaniami. Na przykład, mimo że 90% Polaków deklaruje, że segreguje odpady, to tylko 40% wie, co wrzucać do żółtego pojemnika. Dlatego edukacja jest kluczowa, zwłaszcza wśród dorosłych, aby zmienić te deklaracje w realne działania.

W Polsce od 2025 roku wchodzi system kaucyjny, o który również jako Stowarzyszenie zabiegaliście w rządzie. Jak bardzo taki system jest potrzebny i czy wiąże Pani z nim realne nadzieje?

System kaucyjny ma ogromny potencjał. Może znacząco zmniejszyć ilość odpadów w środowisku i zwiększyć poziom recyklingu, a także może znacząco poprawić zbiórkę i przetwarzanie opakowań, osiągając nawet 90% efektywności. Przykłady z innych krajów, takich jak Estonia, pokazują, że można osiągnąć nawet 80% redukcję zanieczyszczeń przydrożnych. Taki system wspiera Gospodarkę Obiegu Zamkniętego, umożliwiając ponowne przetwarzanie opakowań, co jest korzystniejsze niż przekształcanie butelek w inne produkty, jak np. polar.

A czy są jakieś obawy związane z wdrożeniem systemu kaucyjnego?

Trwają dyskusje i spotkania komisji sejmowych oraz senackich. Niepokojące jest to, że pewne środowiska starają się zablokować wprowadzenie systemu kaucyjnego, działając na niekorzyść naszego stowarzyszenia i dążąc do utrzymania status quo. Walczymy o to, aby ustawa, wraz z dodatkowymi zmianami, była korzystna dla producentów i konsumentów. Obecnie pracujemy nad uwagami do nowych propozycji MKiŚ dotyczących ustawy o systemie kaucyjnym, które złożyliśmy w ministerstwie.

Mamy jednak nadzieję, że ten system będzie działał sprawnie i przyniesie pozytywne efekty, a Polacy będą mogli uczestniczyć w tym systemie od przyszłego roku, gdyż prawie 90% społeczeństwa wspiera wprowadzenie systemu kaucyjnego.

Jakie kroki są niezbędne, aby globalnie zmniejszyć ilość odpadów?

Kluczowe jest zapobieganie powstawaniu odpadów, projektowanie produktów z myślą o ich ponownym użyciu oraz stosowanie recyklatu. Ważne są także odpowiednie przepisy prawne, takie jak nowe rozporządzenia dotyczące opakowań i odpadów opakowaniowych. Musimy dążyć do tego, aby minimalizować zużycie surowców pierwotnych i maksymalnie wykorzystywać te już istniejące.

Jakie proste zmiany możemy wprowadzić w naszym codziennym życiu, aby ograniczyć ilość wytwarzanych odpadów?

Warto spojrzeć na najbardziej oczywiste rzeczy, takie jak nasze własne odpady domowe lub robienie zakupów. Warto rozważyć korzystanie z własnych toreb i pudełek. Coraz więcej sklepów zachęca swoich klientów do refleksji nad ilością wyrzucanych produktów, włączając w to także żywność. Nadmiar marnowanej żywności stanowi znaczący problem. W Polsce rocznie marnujemy aż 5 milionów ton żywności, z czego 60% to wynik działań gospodarstw domowych. Dlatego istotne jest, abyśmy przyjrzeli się temu, co wyrzucamy, i spróbowali żyć w bardziej minimalistyczny sposób. To oznacza mniej zakupów, większą świadomość konsumpcji i zastanowienie się dwukrotnie przed kolejnym zakupem.

Jak widzi Pani przyszłość ruchu Zero Waste w najbliższych latach?

Przyszłość ruchu Zero Waste widzę jako dynamicznie rozwijającą się, jednak wciąż pełną wyzwań. Wciąż mamy wiele do zrobienia, aby zmienić świadomość i praktyki zarówno wśród konsumentów, polityków oraz biznesu. Świat się zmienia, ale tempo tych zmian wciąż jest niewystarczające. Dlatego nasza praca jest tak ważna i wciąż niezbędna. W Polsce nadal za mało mówi się o Gospodarce Obiegu Zamkniętego (GOZ) oraz zrównoważonym rozwoju przedsiębiorstw (działania w ramach ESG). Duże korporacje są świadome tych zagadnień, jednak mniejsze firmy często nie mają ich uwzględnionych w swoich strategiach.  Konieczne jest zmienienie podejścia do prowadzenia firm i wprowadzenie działań, które uwzględniają zrównoważony rozwój.

Co najbardziej motywuje Panią do kontynuowania działalności na rzecz Zero Waste?

Motywują mnie spotkania z ludźmi, którzy mówią mi, że idee ruchu Zero Waste ich zainspirowały do zmiany podejścia i stylu życia. Motywuje mnie też ogromne wsparcie społeczności, na przykład w grupach na Facebooku, gdzie kilkaset tysięcy ludzi dzieli się swoimi doświadczeniami i inspiracjami. To właśnie drugi człowiek najbardziej mnie inspiruje.

Jakie wartości są dla Pani najważniejsze w kontekście ochrony środowiska?

Dla mnie najważniejsze jest działanie w duchu zrównoważonego rozwoju, czyli funkcjonowanie w sposób, który nie nadużywa zasobów i nie zabiera ich przyszłym pokoleniom. Chodzi o to, by zostawić młodym ludziom świat co najmniej w takim stanie, w jakim jest dzisiaj. To ogromne wyzwanie, zwłaszcza w kontekście globalnych problemów, ale niezwykle ważne jest, by myśleć nie tylko o naszym pokoleniu, ale także o przyszłych.