Nie oddasz kilku kilogramów tekstyliów do miejskiego PSZOK, jeśli nie podasz numeru PESEL. Taka sytuacja spotkała naszą Czytelniczkę, w jednym z wielkich miast wojewódzkich. - Chciałam być eko, tekstyliów do śmieci zmieszanych wyrzucać nie można, ale nie zgadzam się podawać numeru PESEL, moim zdaniem to nadmiarowe oczekiwanie - skarży się pani Anna. 

Wyobraźcie sobie słoneczny, choć mroźny poranek, a nasza bohaterka pakuje do bagażnika swojego auta jeden niewielki worek z tekstyliami. Nie, nie mówimy tu o góry śmieci z remontu generalnego, co to by wymagały ciężarówki i ekipy w kombinezonach. To nie jest wywózka toksycznych odpadów z fabryki chemicznej, to nie kontener pełen elektroniki z czarnego rynku. To garstka materiałowych śmieci od zwykłej obywatelki, która chciała być eko.Kilka kilogramów starych ciuchów, które nie nadają się do powtórnego użycia, ale też nie mogą już trafiać do śmieci zmieszanych. Ot, ekologiczny gest, bo przecież wszyscy wiemy, że segregacja to nasz obowiązek. Pani Anna, może się niemal poczuć jak strażniczka planety. 

Jedzie do PSZOK-u, czyli Punktu Selektywnej Zbiórki Odpadów Komunalnych, z myślą, że zrobi coś dobrego dla środowiska i dla siebie – w końcu mniej starych szmat w domu to więcej spokoju w głowie.

Śmieci za PESEL

I tu się sielanka kończy. Pracownik PSZOK-u żąda podania na dokumencie oddania śmieci... numeru PESEL. Tak, tego świętego graala polskiej administracji, który otwiera drzwi do urzędowych tajemnic, ale też perspektywa jego ujawnienia budzi niepokój u tych, co cenią sobie prywatność. 

"Proszę podać PESEL" – brzmi to banalnie, ale pani Anna nie jest... oburzona. "Dlaczego? Po co? Czy to konieczne?" – pyta, a w odpowiedzi słyszy coś o regulacjach, ewidencji i ochronie przed nieuczciwymi "oszustami z krainy śmieci". Czyż nie żyjemy w czasach, gdy przepisy RODO i obowiązek zabezpieczania się przed oszustami jest normą? A tu okazuje się, że dziś nawet śmieci chcą znać twoje dane. W erze kamer, GPS-ów i inteligentnych miast, czy naprawdę podanie PESEL jest jedynym sposobem na weryfikację kilku kilo szmat?

Ta historia pani Anny to nie tylko anegdota z wielkiego miasta, to lustro dla nas wszystkich. Pokazuje, jak dobre intencje toną w morzu regulacji. Od razu dodajmy, regulacji... legalnych.

Wszystko legalnie

Karol Witkowski, rzecznik Urzędu Danych Osobowych podkreśla, że istnieje podstawa prawna do organizowania przez gminy "polityki śmieciowej" we własnym zakresie i to gminy, w formie regulaminów, decydują jak prowadzić politykę z zakresie gospodarki odpadami, w tym jak identyfikować osoby oddające śmieci w PSZOK. Może to być dokument (niekoniecznie dowód osobisty), ale tez np. karta mieszkańca czy rachunek potwierdzający miejsce zamieszkania. Inną formą weryfikacji może być obowiązek wcześniejszego umawiania się, czy karty dostępowe do PSZOK, chociaż nie są to rozwiązania powszechne. Szczegółowe rozwiązanie należy do gminy. 

Podobne stanowisko prezentuje resort Klimatu i Środowiska. "Ustawa o utrzymaniu czystości i porządku w gminach zobowiązuje gminy do utworzenia łatwo dostępnych punktów selektywnego zbierania odpadów komunalnych, czyli popularnych PSZOK-ów. Nie zawiera jednak szczegółowych przepisów dotyczących sposobu weryfikacji danych mieszkańców. Każda gmina może we własnym regulaminie określić ewentualne sposoby potwierdzania uprawnień do korzystania z PSZOK. Ewentualne zastrzeżenia odnośnie zasad dostępności PSZOK należy zgłaszać do właściwej rady gminy" - usłyszeliśmy w odpowiedzi na pytanie o zasadność podawania numeru PESEL przy oddawaniu śmieci, nawet w małych ilościach. 

Jednak te legalne praktyki, zdają się prowadzić do absurdu, bo odstraszają część osób. W gospodarce śmieciowej, przy oddawaniu niewielkich ilości odpadów państwo i gminy powinny raczej ułatwiać niż utrudniać postawy pro ekologiczne. 

Piotr Schreiber, radca prawny w Kancelarii Konieczny, Polak Radcowie Prawni Spółka Partnerska, autor publikacji związanych z tematyką prawa w kontekście środowiska naturalnego, potwierdza legalność działania pracownika, zwraca jednak uwagę na specyfikę tej sytuacji. - Żądanie przekazania numeru PESEL w przypadku odbioru niewielkiej ilości odpadów wydaje się być biurokratyczną przesadą, ale wpisuje się w ogólny trend dość swobodnego traktowania tej kategorii danych osobowych. W tym kontekście można wspomnieć choćby o numerach PESEL widocznych w Krajowym Rejestrze Sądowym czy w elektronicznych zbiorach ksiąg wieczystych - mówi w rozmowie z Zieloną Gospodarką mecenas Piotr Schreiber.

Czy warto "kopać się z koniem"?

Mecenas Schreiber podkreśla, że numer PESEL nie należy w rozumieniu przepisów RODO do kategorii danych wrażliwych. Zgodnie z Artykułem 87 zd. 1 RODO państwa członkowskie mogą określić szczególne warunki przetwarzania krajowego numeru identyfikacyjnego lub innego identyfikatora o zasięgu ogólnym. Polska z tej możliwości nie skorzystała, wobec czego numer PESEL podlega wyłącznie ochronie przewidzianej dla „zwykłych” danych osobowych. Nie zmienia to faktu, że zbieranie i przechowywanie numerów PESEL musi odbywać się zgodnie z prawem, czyli:

- za zgodą osoby, której to dotyczy lub;

- w celu realizacji interesów określonych w Artykule 6 ust. 1 lit. b-f RODO.

Teoretycznie można wyobrazić sobie, że pracownik PSZOK w razie odmowy wyrażenia zgody na przekazanie numeru PESEL powoła się na ciążący na nim obowiązek prawny albo realizowany przez PSZOK uzasadniony interes. Ocena istnienia takiej przesłanki z pewnością będzie odmienna w przypadku osoby oddającej kilka ton odpadów, a inna w sytuacji, gdy chodzi jedynie o przekazanie niewielkiej ilości odpadów, np. zużytego urządzenia AGD - uważa radca prawny.

W praktyce podstawą przetwarzania przez PSZOK danych osobowych w postaci numerów PESEL będzie jednak najczęściej zgoda osoby zainteresowanej. Udzielenie zgody zasadniczo powinno zostać poprzedzone przekazaniem przez pracownika PSZOK wyczerpującej informacji, obejmującej zwłaszcza dane administratora, cel oraz podstawę prawną przetwarzania. Zainteresowana osoba może żądać przekazania takiej informacji, a w ostateczności – po uprzednim zgłoszeniu PSZOK sprzeciwu wobec przetwarzania – rozważyć nawet złożenie skargi do Urzędu Ochrony Danych Osobowych. Ocenę tego, czy w danym przypadku warto „kopać się z koniem”, pozostawiam czytelnikom - dodaje Piotr Schreiber.