Unijne systemy kaucyjne na opakowania ewoluują od niszowych rozwiązań do powszechnego standardu. Są one istotnym elementem transformacji w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym. Konsekwentnie wprowadzane w kolejnych państwach UE, zmieniają europejskie podejście do odpadów, przekształcając je w cenne surowce.

W strategii Unii Europejskiej na rzecz gospodarki o obiegu zamkniętym oraz dążeniu do realizacji ambitnych celów redukcji odpadów, systemy kaucyjne (Deposit Return Scheme - DRS) stanowią kluczowe narzędzie polityki środowiskowej.

Dzięki nałożeniu zwrotnej kaucji na opakowania po napojach, systemy skutecznie motywują konsumentów do ich zwrotu, co przekłada się na niezwykle wysokie wskaźniki zbiórki i czystsze środowisko.

Analiza ugruntowanego modelu niemieckiego, wyzwań, z jakimi mierzą się nowe systemy – w tym wdrażany w Polsce – oraz francuskich doświadczeń, pozwala nam zrozumieć dynamiczny rozwój i kluczowe czynniki sukcesu wdrażanych rozwiązań w Europie.

Niemiecki wzorzec: maszyna bliska perfekcji

Podstawowym miernikiem sukcesu systemu kaucyjnego jest jego zdolność do odzyskiwania dużej ilości opakowań objętych programem.

Niemcy, będący pionierem w tej dziedzinie od 2003 roku, niezmiennie utrzymują status światowego lidera. Ich system, znany jako „Pfand”, osiąga wysoki wskaźnik zwrotu przekraczający 98% dla kwalifikujących się opakowań. Jest to system dynamiczny, który wciąż się rozwija. Tylko w ubiegłym roku rozszerzono go o napoje mleczne w puszkach i butelkach PET, co dowodzi jego zdolności adaptacji.

Sukcesem niemieckiego systemu nie jest dziełem przypadku, ale stanowi połączenie kilku czynników.

Po pierwsze, wysoka zachęta finansowa – jednolita kaucja w wysokości 0,25 euro za większość jednorazowych opakowań – skutecznie motywuje konsumentów.  Po drugie, wygoda – gęsta sieć punktów zwrotu, w tym zautomatyzowanych maszyn („butelkomatów”, tzw. Reverse Vending Machine - RVM), sprawia, że oddawanie opakowań jest proste i szybkie. Szeroki zakres systemu, obejmujący plastik, metal i szkło, zwiększa pozytywny wpływ na środowisko.

Francuski dylemat. Kaucja pełna kompromisów

Droga Francji do wdrożenia kompleksowego systemu kaucyjnego ilustruje wyzwania, które mogą pojawić się w procesie wdrożenia.

Mimo ogromnego poparcia społecznego (92% obywateli opowiada się za takim rozwiązaniem), Francja wdraża zmiany wolniej i zmierza do osiągnięcia unijnych celów recyklingu dla opakowań ogółem, ale jak zauważa Europejska Agencja Środowiska, Paryż wciąż stoi przed wyzwaniem, jakie stanowi recykling opakowań z tworzyw sztucznych.

Zamiast jednego, kompleksowego systemu, Francja skupia się na celach redukcji i ponownego użycia w ramach szerszej ustawy o gospodarce o obiegu zamkniętym. Cele obejmują m.in. osiągnięcie 10% udziału opakowań wielokrotnego użytku do 2027 roku i recyklingu 100% plastiku do końca bieżącego roku. Francuski model pokazuje alternatywne podejście, które, choć bardziej złożone, również dąży do realizacji unijnych celów.

Polska wkracza do akcji

Obecny rok jest przełomowy dla systemów kaucyjnych w Europie ze względu na uruchomienie programów w kilku kolejnych krajach, w tym w Austrii i Polsce. Celem wdrożeń jest sprostanie unijnym wymogom – dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/904 z dnia 5 czerwca 2019 roku, powszechnie znanej jako Dyrektywa w sprawie plastiku jednorazowego użytku (Single-Use Plastics Directive – SUPD) – które nakładają obowiązek selektywnej zbiórki plastikowych butelek na poziomie 77% do 2025 roku i aż 90% do 2029 roku.

Polski system kaucyjny, którego uruchomienie zaplanowano na 1 października 2025 roku, jest jednym z najbardziej wyczekiwanych przedsięwzięć w branży.

Krajowy system obejmie jednorazowe butelki z tworzyw sztucznych do 3 litrów, puszki metalowe do 1 litra oraz szklane butelki wielokrotnego użytku do 1,5 litra. Zastosowane rozwiązanie opiera się na doświadczeniach innych krajów – zwrot kaucji nie będzie wymagał okazania paragonu, a sklepy o powierzchni powyżej 200 m2 będą zobowiązane do przyjmowania opakowań.

Podobne systemy, które niedawno wystartowały, jak dla przykładu irlandzki, już pokazują obiecujące wyniki, osiągając 73% zwrotu w ciągu siedmiu miesięcy.

Butelka z kodem QR i cyfrowa przyszłość

Wraz z dojrzewaniem systemów kaucyjnych w Europie, uwaga ekspertów i decydentów przesuwa się w stronę innowacji. Coraz większe zainteresowanie budzą cyfrowe systemy kaucyjne (Digital Deposit-Return System – DDRS), które wykorzystują technologie takie jak kody QR na opakowaniach. Pozwalają one na zwrot kaucji bez konieczności korzystania z maszyn RVM, na przykład poprzez skanowanie opakowań w domu przed wyrzuceniem ich do odpowiedniego pojemnika. Choć technologia wciąż jest w fazie testów i analiz, stwarza możliwość dalszego zwiększenia wygody i efektywności systemów

Jednocześnie w Unii Europejskiej rośnie znaczenie harmonizacji. Rozporządzenie w sprawie opakowań i odpadów opakowaniowych (Packaging and Packaging Waste Regulation - PPWR) wymaga od państw członkowskich wdrożenia systemów kaucyjnych do 2029 roku, co ma na celu ujednolicenie zasad w całej Unii i ułatwienie funkcjonowania jednolitego rynku.

Odpad staje się surowcem

Systemy kaucyjne są już niekwestionowanym filarem europejskiej strategii na rzecz gospodarki o obiegu zamkniętym. Ich skuteczność została wielokrotnie udowodniona, a w debacie publicznej uwaga skupia się już nie na pytaniu „czy” je wdrażać, lecz „jak” je optymalizować.

Doświadczenia niemieckie stanowią sprawdzony wzorzec oparty na prostocie i wygodzie. Nowe systemy, pokazują determinację kolejnych krajów do osiągnięcia ambitnych celów recyklingu.

Przyszłość systemu kaucyjnego w Europie to dalsza ekspansja, optymalizacja procesów oraz innowacje technologiczne, które mają uczynić obieg zamknięty jeszcze bardziej efektywnym i dostępnym dla każdego obywatela. Krajowe dylematy dotyczące sposobu wdrażania nie powinny niepokoić, gdyż są przejawem uzasadnionej troski uczestników rynku wobec nowości.

_{Fot: Depositphotos}