Jak obniżać ceny energii i zapewnić konkurencyjność polskiej gospodarce - to główne przesłanie raportu na temat energetyki opublikowanego we wtorek przez Fundację ETIC promującą racjonalną transformację energetyczną. Główny wniosek z raportu jest jasny, w Polsce transformacja powinna opierać się na energetyce jądrowej. Drastycznie negatywnie oceniono dotychczasowe zasady oceny emisyjności źródeł energii.

Raport pt. "10 filarów racjonalnej transformacji energetycznej" wskazuje zarówno przyczyny obecnego kryzysu, jak też drogi wyjścia z trudnej sytuacji.  Jak podkreślają autorzy obecny kryzys energetyczny nie powstał nagle, to efekt piętnastu lat narastających błędów systemowych, w których kolejne interwencje polityczne – zamiast korygować problemy – pogłębiały ich strukturalne przyczyny.

Jak liczyć emisyjność?

Autorzy raportu oceniają, że u podstaw kryzysu leży błąd metodologiczny. Polityka klimatyczna UE oceniała źródła energii głównie przez pryzmat emisji w fazie eksploatacji, pomijając analizę pełnego cyklu życia (LCA). W efekcie panele fotowoltaiczne i turbiny wiatrowe uznano za „zeroemisyjne”, marginalizując energetykę jądrową. Działo się tak, gdyż pomijano w ocenach etap produkcji i transportu np. paneli solarnych. Europa w praktyce eksportowała emisje i koszty środowiskowe do Chin, gdzie produkowane są komponenty OZE – często przy użyciu energii węglowej i z dużymi stratami środowiskowymi. Dodatkowo ponad 80% paneli PV i kluczowych elementów turbin wiatrowych powstaje w Chinach, co pogłębia zależność geopolityczną.

Na tym nie koniec problemów. Opisując źródła OZE pomijano koszty zabezpieczeń systemu energetycznego. Niestabilność źródeł wiatrowych i słonecznych wymusza utrzymywanie równoległych mocy sterowalnych oraz kosztownej infrastruktury magazynowej, to efekt sytuacji gdy produkcja energii zależy od pogody, a nie od zapotrzebowania. Dlatego realny koszt systemu należy oceniać przez całkowity koszt posiadania (TCO), obejmujący nie tylko samo źródło, lecz także sieci, bilansowanie, backup i magazyny. Uproszczone porównania kosztu megawatogodziny z różnych źródeł ignorują te elementy.

Szukanie efektywności

Analiza EROI (Energy Return on Investment) pokazuje dodatkowe różnice efektywności. Wskaźnik EROI pokazuje ile jednostek energii zostanie wyprodukowanych z jednostki energii zainwestowanej w moce wytwórcze. Energetyka jądrowa osiąga poziom ok. 75:1, wiatr lądowy 18:1, a fotowoltaika ok. 6:1. Niski EROI oznacza, że większa część energii musi być reinwestowana w utrzymanie i wymianę infrastruktury, zamiast zasilać gospodarkę.

Różnice widać także w trwałości instalacji. Panele PV wymagają wymiany po 25–30 latach, turbiny wiatrowe po 20–25, podczas gdy elektrownia jądrowa pracuje 60–80 lat. W horyzoncie 60 lat system oparty na OZE wymaga kilku pełnych cykli odtworzeniowych, co oznacza kolejne emisje i koszty. Wyjątkiem są inwestycje w energetykę wodną, ale Polska nie ma warunków porównywalnych np. z Norwegią, w zakresie jej rozwoju. 

Złoty trójkąt transformacji

Dotychczasowa polityka oceniała źródła wybiórczo – raz przez emisje, raz przez koszty, innym razem przez bezpieczeństwo dostaw. Tymczasem potrzebne jest podejście zintegrowane, oparte na „Złotym Trójkącie”: energia musi być tania (zapewniać konkurencyjność wobec USA i Chin), bezpieczna (stabilna, odporna na szoki geopolityczne, sterowalna) oraz maksymalnie czysta w pełnym cyklu życia.

Przy uwzględnieniu tych parametrów argument o komercyjnej opłacalności OZE, oparty na dużym udziale kapitału prywatnego, pomija fakt, że inwestycje te są zabezpieczane przez systemy wsparcia: taryfy gwarantowane, aukcje, ulgi podatkowe i priorytet dostępu do sieci. To rynek w dużej mierze ukształtowany politycznie, z gwarantowaną rentownością, a nie obiektywnie wolny rynek. 

Prezentacja raportu połączona była w Warszawie z debata ekspercką poświęconą rynkowi energetycznemu i transformacji. 

Uczestnicy debaty, to Rada Naukowa ETIC:

• Prof. Ziemowit Malecha (Przewodniczący Rady Naukowej, Politechnika Wrocławska)

• Dr Wojciech Myślecki (menadżer, ekspert i wykładowca akademicki)

• Prof. Maciej Chorowski (b. dyrektor NCBR, b. prezes NFOŚiGW, ekspert CERN)

• Prof. Leszek Marks (Uniwersytet Warszawski, Państwowy Instytut Geologiczny)

• Prof. Marek Klonowski (Politechnika Wrocławska, data science)

• Inż. Marek Winkowski (współtwórca Wrocławskiego Parku Technologicznego)

• Dr Jerzy Majcher (50 lat doświadczenia w sektorze energetycznym)

• Marek Lachowicz (główny ekonomista SOTE)