Liczne badania potwierdzają rosnące obawy konsumentów dotyczące bezpieczeństwa żywności. Pozostałości pestycydów, tworzące tzw. „efekt koktajlu”, są obecne w popularnych warzywach i owocach. Pokazuje to, że niewłaściwie prowadzona ochrona plonów odbywa się coraz wyższym kosztem dla naszego zdrowia i środowiska.

Stosowanie pestycydów, czyli środków ochrony roślin, jest złożoną kwestią we współczesnym rolnictwie. 

Z jednej strony odgrywają one kluczową rolę w zabezpieczaniu plonów i zapewnianiu globalnego bezpieczeństwa żywnościowego. Z drugiej strony ich powszechne stosowanie budzi poważne obawy dotyczące wpływu na zdrowie, bezpieczeństwo żywności i degradację środowiska. 

Coraz więcej badań uwydatnia wielowymiarowość problemu, podkreślając pilną potrzebę przejścia na bardziej zrównoważone praktyki rolnicze.

Rachunek zysków i strat

Powszechne stosowanie pestycydów znajduje uzasadnienie w ich udowodnionej skuteczności. 

Według szacunków Organizacji Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa (FAO) każdego roku nawet 40% światowych upraw jest niszczonych przez szkodniki i choroby, co podkreśla skalę problemu, z którym mierzą się rolnicy. Jednak efektywność ma swoją ukrytą cenę.

Organizacja Narodów Zjednoczonych wskazuje, że pestycydy powodują około 200 tysięcy zgonów rocznie z powodu ostrych zatruć.

Ciche spustoszenie

Skutki środowiskowe stosowania pestycydów są rozległe i zostały rzetelnie udokumentowane w literaturze, co potwierdzają liczne badania, m.in. na łamach czasopisma „Pest Management Science”. Pestycydy nie ograniczają swojego działania wyłącznie do docelowych obszarów. Znaczna ich część może być przenoszona przez wiatr i wodę, prowadząc do zanieczyszczenia gleby, rzek, jezior i oceanów.

Jednym z najbardziej alarmujących skutków nadmiernego stosowania pestycydów jest utrata bioróżnorodności. Pestycydy często szkodzą pożytecznym owadom, takim jak zapylacze (pszczoły i motyle). Według naukowców finansowanych przez amerykańską Narodową Fundację Nauki (US National Science Foundation) pestycydy przyczyniają się do zmniejszania populacji dzikich pszczół.

Zanik gatunków nie tylko osłabia odporność ekosystemów, ale ma również bezpośrednie konsekwencje dla rolnictwa, ponieważ wiele upraw jest uzależnionych od zapylaczy. Nadużywanie herbicydów powiązano również ze spadkiem różnorodności flory, co z kolei wpływa na roślinożerców i zależne od nich drapieżniki. Długofalowo, doprowadza to do powstania ekosystemu o mniejszej równowadze i większej podatności na ataki szkodników.

Nadużywanie herbicydów powiązano również ze spadkiem różnorodności flory, co z kolei wpływa na roślinożerców i zależne od nich drapieżniki. Długofalowo, doprowadza to do powstania ekosystemu o mniejszej równowadze i większej podatności na ataki szkodników.

Parszywa Dwunastka

Dla konsumentów główną obawą jest obecność pozostałości pestycydów w żywności. Mimo mycia i obierania, ich śladowe ilości mogą pozostać na owocach i warzywach. 

Lista „Parszywa Dwunastka”, opracowywana przez Environmental Working Group (EWG), wskazuje produkty najbardziej zanieczyszczone pestycydami – na jej czele znajdują się m.in. szpinak, papryka czy zielona fasolka. Długofalowe skutki zdrowotne spożywania pozostałości pestycydów są przedmiotem ciągłych badań, ale dotychczasowe analizy sugerują istnienie związku z szeregiem problemów zdrowotnych.

„Długotrwała ekspozycja na substancje toksyczne, między innymi na niektóre pestycydy, to jeden z istotnych czynników zwiększających ryzyko wystąpienia chorób nowotworowych. Dlatego należy robić wszystko, by ludzie – a przede wszystkim dzieci – mieli z nimi jak najmniejszy kontakt” – stwierdza cytowany przez Greenpeace prof. dr hab. med. Jacek Jassem, Kierownik Katedry i Kliniki Onkologii i Radioterapii Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego i członek Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Onkologicznego. „Niebezpieczny jest zarówno bezpośredni kontakt w czasie pracy na polach czy w sadach, jak i spożywanie pokarmów z resztkową zawartością pestycydów używanych w okresie wegetacyjnym” dodaje Jassem. 

Szczególnie niepokojący w tym kontekście jest tzw. „efekt koktajlu” – jednoczesna obecność różnych pestycydów w jednym produkcie. Chociaż poziomy poszczególnych substancji mogą mieścić się w dopuszczalnych prawem granicach, ich wpływ na zdrowie stanowi rosnący obszar zainteresowania naukowców.

Polska jest bezpieczna

Polska, będąca czołowym producentem rolnym w Unii Europejskiej, również boryka się z tymi wyzwaniami. 

Z jednej strony Najwyższa Izba Kontroli (NIK) wskazuje, że istniejący system nadzoru nad obrotem i stosowaniem środków ochrony roślin jest rozproszony i nieskuteczny. 

Z drugiej strony, dane dotyczące samego rynku zdają się bardziej uspokajające. Zgodnie z raportem Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH – Państwowego Instytutu Badawczego za 2022 rok, Państwowa Inspekcja Sanitarna przebadała 4925 próbek żywności, z czego 2,9% (144 próbki) przekroczyło dopuszczalne normy po uwzględnieniu niepewności pomiaru. Najwięcej różnych pestycydów znaleziono w truskawkach, winogronach, pomidorach i herbatach. Autorzy raportu podkreślają, że na podstawie analizowanych wyników nie można stwierdzić, by produkty te stanowiły bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia.

W poszukiwaniu alternatyw

W odpowiedzi na te wyzwania coraz większą wagę przywiązuje się do zrównoważonego i odpowiedzialnego stosowania pestycydów. 

Na popularności zyskuje koncepcja Integrowanej Ochrony Roślin (IPM), która wykorzystuje naturalne techniki w celu ochrony przed szkodnikami. Równolegle rozwija się rynek biopestycydów; analitycy z Triton Market Research przewidują, że globalny rynek biopestycydów będzie rósł w tempie ponad 15% rocznie do 2030 roku.

Równie ważnym bodźcem jest rosnący popyt konsumentów na produkty ekologiczne i certyfikowane. 

Zgodnie z badaniem zleconym przez NSF i przeprowadzonym przez TGM Research wśród 1000 Amerykanów, konsumenci coraz bardziej świadomie wybierają produkty do pielęgnacji osobistej. Aż 74% z nich przywiązuje wagę do organicznych składników w kosmetykach, mydłach czy szamponach. Ponadto, 65% konsumentów domaga się czytelnego składu, który pozwoli im sprawdzić, czy produkt nie zawiera potencjalnie szkodliwych substancji. Również na krajowym rynku widać zmianę.

„Cena zajmuje drugie miejsce, ale dla konsumentów najważniejsza przy wyborze owoców i warzyw jest jakość. Kluczowe jest zatem edukowanie w zakresie żywienia, które odgrywa niezwykle istotną rolę w podejmowaniu świadomych decyzji zakupowych” – stwierdza Paulina Kopeć, Sekretarz Generalna Stowarzyszenie Polskich Dystrybutorów Owoców i Warzyw „Unia Owocowa”.

Fot. Depositphotos