Czy polski węgiel ma przyszłość? Tak, ale nie każdy, nie w każdym sektorze i nie zawsze. Mimo politycznej niepewności co do tempa i zakresu wdrażania Europejskiego Zielonego Ładu dekarbonizacja unijnych gospodarek jest procesem nieodwracalnym. Raport „Co z węglem w Polsce? Między dekarbonizacją a potrzebami gospodarki” zawiera nie tylko diagnozę sytuacji, ale także rekomendacje, co zrobić, aby odejście od węgla w Polsce było akceptowalne gospodarczo i społecznie, a także sprzyjało innowacyjnemu przemysłowi, który – poza energetyką – korzysta z surowca.

- Perspektywy dla polskiego górnictwa są bardzo niekorzystne. W najbliższych latach popyt na węgiel w energetyce będzie gwałtownie maleć. W 2030 r. w Polsce mają pozostać bloki węglowe o łącznej mocy 6–7 GW, zużywające jedynie 5–6 mln t surowca rocznie. Powodem jest rosnąca produkcja energii z OZE i gazu, które wypierają węgiel. Maleć będzie także zapotrzebowanie na węgiel w ciepłownictwie i przemyśle. Wydajność kopalń systematycznie się zmniejsza. W 2024 r. jedna zatrudniona osoba wydobywała średnio 620 t węgla, wobec 678 t w 2023 r. - wynika z raportu. Sytuacja finansowa sektora węglowego pozostaje bardzo zła. Wiele spółek balansuje na granicy płynności. Strata netto branży w 2024 r. wyniosła 13,74 mld zł – najwięcej od 30 lat. Około 60 proc. kosztów w górnictwie stanowią koszty osobowe – wynik rosnących wynagrodzeń, premii i nagród, które zwiększały się z powodów inflacyjnych, ale i politycznych – dla utrzymania tzw. spokoju społecznego oraz poparcia wyborców.

- Tempo coal exitu powinno być przejrzyste i oparte na analizie kosztów, tempa rozwoju alternatywnych źródeł energii oraz realnych planów przekwalifikowania pracowników i transformacji regionów górniczych. W praktyce proces ten powinien doprowadzić do zakończenia produkcji węgla energetycznego najpóźniej ok. 2040 r. (w umowie społecznej z 2021 r. jest to 2049 r.) , przy utrzymaniu kontrolowanej produkcji węgla koksowego (niezbędnego do wytwarzania koksu i stali). Surowiec ten figuruje na liście strategicznych surowców KE, m.in. ze względu na potrzeby przemysłu i sektora zbrojeniowego - wskazuje autor raportu Dominik Brodacki, szef działu energetycznego Polityki Insight. 

Kluczowe wnioski

1. Górnictwo stale korzysta z pomocy publicznej. Od 1989 r. kolejne rządy wypłaciły kopalniom w sumie ok. 150-160 mld zł pomocy publicznej w ramach bezpośrednich transferów finansowych, obejmujących m.in. dotacje budżetowe, umorzenia zobowiązań (np. podatkowych, wobec ZUS) oraz dokapitalizowanie spółek poprzez emisję akcji/obligacji czy transfery za pośrednictwem innych spółek Skarbu Państwa. Z tego nie mniej niż ok. 20 proc. wypłacono w latach 2015-2025 r. Kwota ta byłaby znacząco wyższa, gdyby doliczyć do tego świadczenia socjalne dla pracowników kopalń, np. emerytury i urlopy górnicze, odprawy itp. Mimo wielomiliardowych transferów, efektywność i rentowność kopalń nie uległy trwałej poprawie, a ich utrzymanie wymaga dalszych dopłat.

2. Wydajność kopalń systematycznie maleje. W 2024 r. jedna zatrudniona osoba wydobywała średnio 620 t węgla, wobec 678 t w 2023 r. Po I półroczu 2025 r. wskaźnik ten wyniósł zaledwie 296 t, wobec 302 t w analogicznym okresie 2024 r. i 326 t rok wcześniej. Koszty bieżącej produkcji surowca w 2024 r. osiągnęły 944 zł/t, co oznacza dwukrotny wzrost w porównaniu z 2021 r. Około 60 proc. kosztów w górnictwie stanowią koszty osobowe – wynik rosnących wynagrodzeń, premii i nagród, które zwiększały się z powodów inflacyjnych, ale i politycznych – dla utrzymania tzw. spokoju społecznego oraz poparcia wyborców.

3. Polska więcej węgla importuje, niż eksportuje. W 2024 r. import surowca wyniósł ok. 6 mln t. O jego skali decydują głównie czynniki ekonomiczne – niższe ceny oraz często lepsze parametry jakościowe węgla z zagranicy. Tymczasem koszt wydobycia w Polsce, trwale przekraczający 900 zł/t, jest wielokrotnie wyższy niż na rynkach zagranicznych, zwłaszcza zamorskich. 

4. Sytuacja finansowa sektora węglowego pozostaje bardzo zła. Wiele spółek balansuje na granicy płynności. Strata netto branży w 2024 r. wyniosła 13,74 mld zł – najwięcej od 30 lat. Poprzedni rekord odnotowano w 2020 r. (6,5 mld zł). W 2024 r. PGG poniosła stratę 3,6 mld zł, a JSW – aż 7,3 mld zł. Wiele kopalń bez pomocy publicznej nie byłoby w stanie funkcjonować. Wsparcie to ma wynieść ok. 5,5 mld zł w 2026 r., wobec 9 mld zł w 2025 r. i 7 mld zł w 2024 r. Warto podkreślić, że od lutego 2022 r. pomoc publiczna udzielana kopalniom jest nielegalna, gdyż nie uzyskała zgody KE.

5. Spadek wydobycia skutkuje odpływem pracowników. W 1990 r. w 70 kopalniach pracowało ok. 416 tys. osób. Obecnie w kraju działa 19 kopalń węgla kamiennego, w których na koniec sierpnia 2025 r. zatrudnionych było 71,8 tys. osób – najmniej w historii. W ciągu dekady z branży odeszło ok. 24 tys. pracowników, z czego ok. 2 tys. w samym 2025 r. Proces ten ma nie tylko wymiar społeczny, ale i polityczny – z regionów górniczych pochodzi wielu wpływowych polityków, często pełniących kluczowe funkcje w swoich ugrupowaniach i zabiegających o poparcie górników.

6. Perspektywy dla polskiego górnictwa są bardzo niekorzystne. W najbliższych latach popyt na węgiel w energetyce będzie gwałtownie maleć. W 2030 r. w Polsce mają pozostać bloki węglowe o łącznej mocy 6–7 GW, zużywające jedynie 5–6 mln t surowca rocznie. Powodem jest rosnąca produkcja energii z OZE i gazu, które wypierają węgiel. Maleć będzie także zapotrzebowanie na węgiel w ciepłownictwie i przemyśle. Coraz częściej elektrownie węglowe będą pełnić jedynie funkcję rezerwową. Dodatkowo koszty wydobycia podnosić będzie rosnąca głębokość eksploatacji i związane z nią ryzyka naturalne – pożary endogeniczne, tąpnięcia, wzrost temperatur czy wybuchy metanu.

7. Ochrona kopalń przed upadłością wymaga dostosowania ich potencjału produkcyjnego do realnych potrzeb rynku. Celem nie jest wydłużenie ich funkcjonowania, lecz przygotowanie zakładów, pracowników i regionów na wygaszenie wydobycia. Spadek zatrudnienia jest nieunikniony – w perspektywie dekady liczba pracowników sektora spadnie do 40–50 tys. osób. Jednym z narzędzi łagodzenia skutków społecznych będą programy dobrowolnych odejść. 

8. Harmonogram wygaszania kopalń ma z punktu widzenia transformacji znaczenie drugorzędne – zależy od indywidualnych warunków zakładów: zasobności złóż, warunków geologicznych i czynników biznesowych. W praktyce jednak w drugiej połowie lat 30. w Polsce powinny działać już tylko najbardziej rentowne kopalnie węgla energetycznego.

9. Tempo coal exitu powinno być przejrzyste i oparte na analizie kosztów, tempa rozwoju alternatywnych źródeł energii oraz realnych planów przekwalifikowania pracowników i transformacji regionów górniczych. W praktyce proces ten powinien doprowadzić do zakończenia produkcji węgla energetycznego najpóźniej ok. 2040 r., przy jednoczesnym utrzymaniu kontrolowanej produkcji węgla koksowego (niezbędnego do wytwarzania koksu i stali). Surowiec ten figuruje na liście strategicznych surowców KE, m.in. ze względu na potrzeby przemysłu i sektora zbrojeniowego.

10. Automatyzacja i robotyzacja w polskim górnictwie pozostaną zjawiskami punktowymi, a nie powszechnymi. Większości kopalń nie stać na inwestycje, a ich realizacja – w przypadku zakładów objętych umową społeczną z 2021 r. – wykluczyłaby możliwość korzystania z pomocy publicznej. Wobec perspektywy szybkiego spadku krajowego popytu na węgiel, długoterminowe inwestycje w modernizację kopalń w większości przypadków nie mają uzasadnienia ekonomicznego. 

11. Działalność górnicza wymaga wykwalifikowanych pracowników różnych specjalności, w regionach węglowych lub ich sąsiedztwie powstało wiele kierunków studiów, a niekiedy i całych uczelni (np. Akademia Górniczo-Hutnicza). Te ostatnie z czasem stały się bazą dla rozwoju nowych technologii węglowych i ośrodkami badań nad efektywnością metod produkcji i innowacjami. Kontynuowanie badań naukowych dotyczących technologii wydobycia i wykorzystania węgla w zaawansowanym przemyśle jest szansą na zaspokojenie potrzeb innowacyjnej gospodarki, także po okresie wzmożonej dekarbonizacji energetyki.

12. Społeczne znaczenie górnictwa w regionach węglowych oraz ich rola w gospodarce całego kraju sprawia, że odgrywają dużą rolę polityczną. Z czasem wykształcił się szereg grup interesu związanych z przemysłem wydobywczym węgla, które wpływają na politykę gospodarczą i energetyczną rządu. Dążą do zabezpieczenia interesów sektora poprzez promowanie węgla jako strategicznego surowca energetycznego, co przekłada się na spowolnienie rozwoju alternatywnych źródeł mocy np. odnawialnych źródeł energii (OZE). Z regionów węglowych pochodzi wielu polityków, często pełniących czołowe role w swoich ugrupowaniach. W Sejmie X kadencji (lata 2023-2027) z okręgów, których obszar obejmuje co najmniej jedną gminę z czynną kopalnią węgla kamiennego zasiada aż 71 posłów, co stanowi 15,4 proc. składu Izby. 

13. Przyszłość sektora węglowego budzi coraz większe podziały społeczne i polityczne. W debacie publicznej nośne są postulaty odbudowy polskiego potencjału węglowego w kontrze do realiów rynku, uwarunkowań ekonomicznych i wymogów polityki klimatycznej. Wpisują się w szerszą krytykę UE i zyskujące na popularności apele o reindustralizację Europy. Postulat rewizji Europejskiego Zielonego Ładu i celów polityki klimatycznej wysuwany jest w krajach unijnych przez wiele partii, ale na razie nie przekłada się to o na decyzje w Brukseli. 

14. W umowie społecznej z 2021 r. rząd zobowiązał się, że do czasu osiągnięcia przez Polskę neutralności klimatycznej na skalę przemysłową zrealizuje osiem rodzajów inwestycji w czyste technologie węglowe. Jednak ich wdrożenie nie zahamuje spadku zapotrzebowania na surowiec i nie uratuje miejsc pracy w górnictwie. Plany nad przemysłowymi instalacjami do zgazowania węgla czy wychwytywania i magazynowania CO2, realizowane na świecie, nie są realizowane w Polsce z powodów ekonomicznych i regulacyjnych. Nowe technologie węglowe nie są i nie będą panaceum na problemy górnictwa, ponieważ wymagają potężnego wsparcia finansowego i regulacyjnego oraz rynku gotowego do ich wdrażania. W obecnych realiach ekonomicznych żadnego z tych warunków nie da się całkowicie spełnić. W efekcie wiele z nowych zastosowań węgla nie broni się komercyjnie – jest nieopłacalna, niebankowalna lub nieskalowalna. Dodatkowo owe technologie rozwijają się wolniej niż postępuje odchodzenie od tradycyjnego węgla, co pod znakiem zapytania stawia ich wpływ na uratowanie miejsc pracy w kopalniach czy utrzymanie wydobycia na poziomie uzasadniającym wydłużenie pracy kopalń.

15. Polskie górnictwo ma przyszłość w innym wymiarze. W długiej perspektywie – jako zespół kompetencji, ludzi i technologii – może istnieć, ale w zmienionej formie i funkcji. W wielu przypadkach możliwe będzie zapewne przekształcenie kopalń i spółek górniczych w firmy inżynieryjne i techniczne, świadczące wyspecjalizowane usługi dla przemysłu, energetyki czy gospodarki wodnej, np. w zakresie wykonywania głębokich odwiertów, podziemnych prac inżynieryjnych, inspekcji czy rekultywacji. Wiedzę i sprzęt górniczy można przekształcić w kompetencje okołoprzemysłowe. Jeżeli rząd ograniczy dopłaty do wydobycia węgla, to zaoszczędzone środki będzie mógł przeznaczyć na zmianę kwalifikacji górników, na rozwój nauki i know-how w zakresie wykorzystania bazujących na węglu nowoczesnych technologii. Rozwinięta w regionach górniczych „kultura węglowa” może być punktem wyjścia do budowy nowych sektorów gospodarki.

_{Fot: Depositphotos}