Obecną odsłonę „Czystego Powietrza” pozytywnie ocenia 25 proc. gmin, 34 proc. wystawiło ocenę negatywną, a 38 proc. pośrednią - wynika z raportu opublikowanego we wtorek przez Polski Alarm Smogowy. Gminy oczekują dalszych zmian w programie.

Program Czyste Powietrze znalazł się w głębokim kryzysie, który zażegnać mogą tylko dobrze przemyślane reformy, idące zgodnie z oczekiwaniami beneficjentów programu i gmin wspierających jego realizację – to główny wniosek z badania opinii prawie 1500 gmin. Aż 72% z nich ocenia aktualną wersję Czystego Powietrza źle lub średnio, a tylko co czwarta gmina ma na jego temat pozytywną opinię. Spadek zainteresowania tym programem dotacyjnym wśród mieszkańców jest powszechny – dostrzega to aż 82% respondentów. Nic dziwnego – obecna liczba wniosków o dotację to zaledwie 700-800 tygodniowo. Dla porównania, w roku 2024 średnio w tygodniu składano ich ponad 5 000.

Kluczowy program

Z programu „Czyste Powietrze” właściciele domów jednorodzinnych mogą otrzymać dotacje do wymiany starych pieców na bardziej ekologiczne, np. pompy ciepła, a także do termomodernizacji budynku. Ankietę na temat jego funkcjonowania Polski Alarm Smogowy wysłał do wszystkich 2479 gmin w Polsce, a odpowiedzi odesłało 1469 z nich. Badanie zrealizowano w dniach od 9 do 24 czerwca 2026 r.

Według 44 proc. gmin zasady programu są niezrozumiałe dla mieszkańców, a przeciwnego zdania jest 25 proc. gmin. Natomiast 71 proc. samorządów wskazało, że zasady są przejrzyste dla urzędników, podczas gdy przeciwną odpowiedź wskazało 8 proc. Trafność programu pozytywnie oceniło 30 proc. gmin, a negatywnie - 33 proc. Na pytanie, czy program jest skutecznym narzędziem wymiany źródeł ciepła dla ubogich mieszkańców, twierdząco odpowiedziało 26 proc. gmin, a przecząco - 47 proc.

– Nie spodziewaliśmy się takiego odzewu z gmin. Prawie półtora tysiąca odpowiedzi dowodzi potężnego zainteresowania Programem Czyste Powietrze. Gminy widzą, że program jest niezmiernie ważny i zależy im na wdrażaniu go na swoim terenie. Jednocześnie samorządowcy dostrzegają potężny spadek zainteresowania mieszkańców – mówi Piotr Siergiej, rzecznik Polskiego Alarmu Smogowego. – Wydaje się, że spełnienie postulatów gmin dotyczących naprawy programu jest kluczowe do jego odblokowania. To pracownicy gmin jako pierwsi kontaktują się z beneficjentami i należy traktować ich głos jako odzew płynący ze społeczeństwa. Apeluję do NFOŚiGW o przychylenie się do tych głosów, płynących nie tylko ze strony społecznej, ale również od gmin, bo odnoszę wrażenie, że w ostatnich latach bardzo tego brakowało. 

Poważne zastrzeżenia

Wśród głównych przeszkód skutecznego działania programu wymieniono: długi czas oczekiwania na zwrot poniesionych kosztów (81 proc.), wymóg przeprowadzenia kompleksowej termomodernizacji (79 proc.) oraz konieczność opłacenia z góry kosztów audytu energetycznego (74 proc.).

Jesienią 2024 r. Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej zawiesił przyjmowanie wniosków w ramach „Czystego Powietrza”, uzasadniając to wykrytymi nieprawidłowościami. Nowa wersja programu została uruchomiona pod koniec marca 2025 r. Respondenci badania Polskiego Alarmu Smogowego wskazali, że po wznowieniu spadło zainteresowanie mieszkańców programem - taką odpowiedź zaznaczyło 82 proc. gmin. Z kolei 6 proc. zwróciło uwagę na wzrost zainteresowania, a 10 proc. - brak zmian w tym zakresie.

W tym roku NFOŚiGW rozpoczął konsultacje kolejnych zmian w programie. Według Funduszu mają one zwiększyć dostępność programu, uprościć zasady i lepiej dopasować wsparcie do potrzeb mieszkańców. Pozytywnie oceniło te propozycje 40 proc. gmin, a negatywnie - 14 proc. Jednocześnie 23 proc. gmin uważa, że zmiany te zwiększą zainteresowanie programem, a 35 proc. sądzi, że tak się nie stanie.

„Z badania wynika, że najważniejszym postulatem gmin jest wprowadzenie darmowego bonu na audyt energetyczny dostępnego dla każdego potencjalnego beneficjenta. Niestety, taką zmianę NFOŚiGW zapowiedział dopiero na koniec tego roku i co więcej, z przedstawionych dotychczas informacji wynika, że bon nie będzie dostępny dla wszystkich, a jedynie dla najuboższych” - wskazano.

Złagodzić wymogi

Gminy oczekują również umożliwienia częściowej termomodernizacji oraz złagodzenia wymogu trzyletniej własności budynku. „Wydaje się, że spełnienie postulatów gmin dotyczących naprawy programu jest kluczowe do jego odblokowania. To pracownicy gmin jako pierwsi kontaktują się z beneficjentami i należy traktować ich głos jako odzew płynący ze społeczeństwa” - ocenił rzecznik Polskiego Alarmu Smogowego Piotr Siergiej, cytowany w komunikacie.

W połowie czerwca br. ministra klimatu i środowiska Paulina Hennig-Kloska podała, że ponad 556 tys. domów jednorodzinnych przeszło termomodernizację w latach 2024-2025 dzięki programowi „Czyste Powietrze”. (PAP)