Próchniejące pnie zalegające na dnie lasu nie są świadectwem gospodarskiego zaniedbania, lecz naturalnym mechanizmem retencyjnym, który potrafi zmagazynować nawet 850 litrów wody na każdy metr sześcienny materii. Utrzymanie odpowiedniej ilości martwego drewna pozwala ograniczyć przesychanie leśnej ściółki o blisko jedną trzecią, tworząc istotną barierę chroniącą krajowe zasoby hydrologiczne przed skutkami suszy. 

Współczesna praktyka leśna skłania do gruntownej rewizji dotychczasowych priorytetów. Martwe drewno zyskało status kluczowego zasobu o znaczeniu strategicznym.

Przez dekady w powszechnej świadomości dominował paradygmat lasu „uprzątniętego”, jednak narastający kryzys klimatyczny i alarmujące obniżenie poziomu wód gruntowych wymusiły powrót do rozwiązań wypracowanych przez samą naturę. Pozostawienie próchniejących pni pozwala ograniczyć przesychanie leśnej ściółki o blisko jedną trzecią. W miejscach, gdzie zalega martwa materia, wilgotność wierzchnich warstw gleby jest o 20–30% wyższa niż na obszarach „uprzątniętych”. Kłody w korytach rzek zwiększają retencję korytową i skutecznie spłaszczają fale wezbraniowe - to najważniejsze wnioski z nowych badan naukowych.

Proces dekompozycji biomasy drzewnej to w rzeczywistości fundament naturalnej inżynierii wodnej. Przekształca on martwe pnie w struktury o unikalnych właściwościach fizykochemicznych, które działają niczym potężna, organiczna gąbka. 

Biologiczna inżynieria retencji

U podstaw retencji leży wieloletni, etapowy rozkład ligniny oraz celulozy. Proces radykalnie zwiększa porowatość tkanki drzewnej, co pozwala jej absorbować wodę w ilościach wielokrotnie przewyższających suchą masę materiału. 

Dane Państwowej Rady Ochrony Przyrody dowodzą, że drewno w zaawansowanych stadiach rozkładu – mowa zwłaszcza o IV i V klasie dekompozycji – posiada potencjał akumulacyjny rzędu od 100 do imponujących 850 litrów wody na każdy metr sześcienny biomasy.

Tak rozproszony rezerwuar wilgoci pełni funkcję stabilizatora mikroklimatu, co okazuje się nieodzowne podczas przedłużających się fal upałów. Mechanizm opiera się na specyficznej strukturze kapilarnej drewna, która po obumarciu drzewa zaczyna pełnić rolę dwukierunkowego bufora. Z jednej strony błyskawicznie chłonie opady atmosferyczne, z drugiej zaś skutecznie zatrzymuje wilgoć wewnątrz lasu, zapobiegając jej bezpowrotnemu odpływowi do głębszych warstw gruntu bądź zbyt gwałtownemu parowaniu.

Wydajność mierzona w hektolitrach

Efektywność retencyjna martwego drewna jest procesem złożonym, ściśle powiązanym z gatunkiem drzewa oraz specyfiką siedliska. Precyzyjne analizy chłonności materii organicznej wskazują, że drewno iglaste, reprezentowane głównie przez świerk i jodłę, wykazuje w stanie zaawansowanego rozkładu znacznie wyższą zdolność zatrzymywania wody niż większość gatunków liściastych.

W miarę jak struktura pnia rozluźnia się, zyskuje on zdolność do intensywnego podsiąkania kapilarnego, czerpiąc wodę zarówno z deszczu, jak i bezpośrednio z wilgotnego podłoża. W konsekwencji kłody spoczywające w runie leśnym działają jak naturalne magazyny, które w okresach dotkliwej suszy powoli uwalniają wilgoć, nasycając otoczenie parą wodną.

Obecność martwej materii pozwala utrzymać wilgotność wierzchnich warstw gleby na poziomie o 20-30% wyższym niż na obszarach „uprzątniętych”. Ma to kluczowe znaczenie nie tylko dla stabilności hydrologicznej, ale także dla przetrwania młodego pokolenia lasu i zachowania bogactwa biotycznego gleby, które warunkuje długofalową odporność ekosystemu na stres środowiskowy, o czym mówi WWF.

Naturalna zapora

W szerszym ujęciu, obejmującym całe zlewnie, martwe drewno pełni funkcję naturalnej zapory, modyfikującej dynamikę obiegu wody w krajobrazie.

W regionach o urozmaiconej rzeźbie terenu, gdzie nachylenie stoków sprzyja gwałtownej erozji i szybkiemu odpływowi wód opadowych, pnie ułożone poprzecznie do linii spływu stają się mikrozaporami. Taka struktura terenu skutecznie rozprasza energię płynącej wody, co wyhamowuje procesy erozyjne i pozwala zatrzymać cenne osady organiczne.

Pozostawienie martwej biomasy w lasach górskich i podgórskich jest zatem działaniem komplementarnym wobec kosztownej, betonowej infrastruktury hydrotechnicznej, oferując rozwiązanie bardziej trwałe i zharmonizowane z naturą.

Nie mniej istotną rolę drewno to odgrywa w ekosystemach rzecznych. Kłody trafiające do koryt potoków tworzą spiętrzenia wymuszające lokalne wylewy na tereny zalewowe, co bezpośrednio zasila wody podziemne. Naturalne zatory zwiększają retencję korytową i skutecznie spłaszczają fale wezbraniowe, co realnie podnosi bezpieczeństwo przeciwpowodziowe obszarów zurbanizowanych położonych w dolnych biegach rzek – wskazuje Paweł Pawlaczyk na łamach „Przeglądu Przyrodniczego”.

Las jako element infrastruktury państwa

Martwe drewno stanowi integralny i niezastąpiony element nowoczesnego zarządzania lasami w dobie kryzysu wodnego. Zdolność do retencjonowania setek litrów wody w pojedynczym pniu czyni z biomasy najwydajniejszy, naturalny system zabezpieczający ekosystemy lądowe.

Strategiczne utrzymanie martwych drzew pozwala na skuteczną stabilizację wilgotności gleb oraz ochronę mikroklimatu przed przegrzaniem, jednocześnie redukując ryzyko nagłych powodzi i postępującej erozji.

Opinie Państwowej Rady Ochrony Przyrody oraz wiodących ośrodków badawczych nie pozostawiają złudzeń: dbałość o zasoby martwego drewna jest priorytetem w walce z deficytem wody w Polsce. W świetle obecnej wiedzy, dążenie do „uprzątnięcia” lasu pod pozorem dbałości o porządek jawi się jako anachronizm całkowicie nieprzystający do współczesnych wyzwań środowiskowych. Pozostawienie drewna w ekosystemie to nie wyraz rezygnacji z działań, lecz świadoma i profesjonalna strategia ochrony zasobów wodnych oraz biologicznych naszego kraju.

_{Fot: Depositphotos}