Atak Stanów Zjednoczonych na Iran wywołał kolejny już w ciągu zaledwie 4 lat kryzys energetyczny. Conajmniej 60 krajów w tym Polska wdrożyło specjalne środki, które mają złagodzić jego skutki. Jak się okazało niektóre państwa radzą sobie z nim lepiej niż inne. Sprawdziliśmy jak świat radzi sobie w walce z kryzysem i które państwa są najbardziej odporne. 

Zamknięcie Cieśniny Ormuz oznacza, że jedna piąta światowego handlu ropą naftową i gazem ziemnym jest zablokowana. Kraje w całej Eurazji ograniczają zużycie paliwa dekretami: Egipt zamyka restauracje wcześniej, Filipiny zamykają urzędy publiczne w piątki, a Bangladesz całkowicie zamknął swoje uniwersytety.

Europa obawia się, że będzie musiała uziemić samoloty z powodu braku paliwa. Ceny ropy osiągają poziom z ostatniego dużego szoku energetycznego z 2022 roku oscylując wokół 100 -120 dolarów za baryłkę. 

Jednak globalny system energetyczny wygląda dziś nieco inaczej niż jeszcze 4 lata temu, kiedy popyt na energię przewyższał podaż w następstwie lockdownów spowodowanych pandemią COVID-19, a inwazja Rosji na Ukrainę spowodowała sankcje i zawirowania na rynkach energii. 

Podczas gdy paliwa kopalne dostarczały 61% globalnej energii elektrycznej w 2022 roku w 2025 roku było to już 57% procent. Przyczyną spadku jest oczywiście przyrost mocy OZE. W 2022 roku na drogach jeździło około 26 milionów samochodów elektrycznych (w tym hybrydowych); do końca 2025 roku było ich ponad 75 milionów, co stanowi około 5% wszystkich aut na świecie. Globalna moc magazynów energii wynosiła 28 GW w 2022 r., a do 2025 roku wzrosła do 267 GW, co pozwala systemom energetycznym lepiej wykorzystywać nowo dodane odnawialne źródła energii.

Chiny i Hiszpania odporne na  szok

Oczywiście, jeśli spojrzeć z perspektywy globalnej to niewielki postęp i ograniczony głównie do sektora elektroenergetycznego i transportu drogowego, a bezwzględne zużycie ropy naftowej, gazu i węgla nigdy nie było wyższe. Jednak dane nie pokazują, że niektórym krajom udało się wdrożyć wystarczającą liczbę mocy OZE, aby zwiększyć swoją odporność na tegoroczny kryzys. 

Przykładem mogą być przede wszystkim Chiny, które zbudowały najwięcej mocy odnawialnych od 2022 roku spośród innych krajów, przez co po 2023 roku zużycie benzyny i oleju napędowego w transporcie drogowym i lotniczym nie rosło. 

12% chińskiej floty pojazdów jest obecnie elektrycznych, jedynym powodem, dla którego chiński popyt na ropę nie spadł, jest rozwój sektora petrochemicznego. Produkcja energii elektrycznej z paliw kopalnych w Chinach spadła w 2025 roku, mimo że ogólne zapotrzebowanie na energię elektryczną wzrosło o 5%, co było możliwe dzięki masowemu rozwojowi OZE i magazynów energii. W mniejszej skali kraje UE, które najbardziej odczuły utratę rosyjskiego gazu w 2022 r., zdołały zmniejszyć jego zużycie o 18% w latach 2022–2024, głównie dzięki inwestycjom w efektywność energetyczną i rozwojowi odnawialnych źródeł energii, zwłaszcza w Hiszpanii.

Może to być jedyny kraj UE, w którym rachunki za energię nie wzrosną ze względu na ogromny przyrost mocy OZE w ostatnich latach. Od 2019 roku Hiszpania podwoiła swoją moc w energetyce wiatrowej i słonecznej, dodając ponad 40 GW – więcej niż jakikolwiek inny kraj UE z wyjątkiem Niemiec, których rynek energii elektrycznej jest dwukrotnie większy niż hiszpański.

W rezultacie cena energii elektrycznej w Hiszpanii jest znacznie mniej zależna od stale zmieniających się kosztów gazu, które wzrosły o 55% dzień po rozpoczęciu wojny w Iranie i nadal mogą rosnąć.

Według raportu think-tanku Ember z zeszłego roku rozwój energetyki wiatrowej i słonecznej w Hiszpanii zmniejszył wpływ cen paliw kopalnych na cenę energii elektrycznej o 75% od 2019 roku. Ten spadek w godzinach, w których cena energii elektrycznej była powiązana z kosztem gazu, był szybszy niż w innych krajach zależnych od gazu, takich jak Włochy i Niemcy.

Według Ember, w latach 2020–2024 Hiszpania zmniejszyła wydatki na import nośników energii elektrycznej bardziej niż jakikolwiek inny kraj UE, co pozwoliło uniknąć importu 26 miliardów metrów sześciennych gazu o wartości 13,5 miliarda euro.Od sierpnia 2025 roku Hiszpania w ogóle nie korzystała już z energii z węgla, a zaledwie 10 lat wcześniej jego spalanie odpowiadało za produkcję ¼ energii elektrycznej.  

Przejście na odnawialne źródła energii przyniosło duże korzyści, jeśli chodzi o spadek rachunków za energię dla gospodarstw domowych. W 2019 roku, przed rewolucją wiatrową i słoneczną w Hiszpanii, ceny energii elektrycznej należały do najwyższych w Europie. Teraz Hiszpania ma jedne z najniższych.

Inne kraje UE niestety nie uniknęły znacznych podwyżek cen energii elektrycznej, a wzrost cen paliw przycznił się dodatkowo do wzrostu inflacji. Szoku związanego z podwyżką cen paliw uniknęli jednak częściowo kierowcy w Norwegii, gdzie liczba samochodów elektrycznych przewyższyła liczbę samochodów benzynowych w 2024 roku, a różnica ta stale się powiększa, ponieważ w pełni elektryczne pojazdy stanowią już 96% nowej sprzedaży. Norwegia od dziesięcioleci subsydiuje zakup aut elektrycznych. 

Azja wraca do węgla, ale tylko chwilowo 

Kraje rozwijające się dołączyły do tej grupy później, jednak pozytywnym przykładem może być również Etiopia, której rząd zmęczony wydawaniem 6 miliardów dolarów rocznie na import paliwa do kraju posiadającego duże moce zainstalowane w hydroenergetyce, w 2024 roku wprowadzili zakaz importu samochodów napędzanych paliwami kopalnymi. Na drogach kraju jeżdżą już dziesiątki tysięcy pojazdów elektrycznych odpornych na wysokie ceny paliwa. Decyzja ta została podjęta nie w celu dekarbonizacji, ale z oszczędności. Nadal jednak kryzys paliwowy sprawił, że władze podjęły środki, zmierzające do redukcji zużycia produktów ropopochodnych, na przykład skłaniając pracowników budżetówki do pracy z domu. 

Tymczasem Indie zareagowały na kryzys energetyczny z 2022 roku, zwiększając krajowe wydobycie węgla, aby zmniejszyć zależność od gazu. Teraz również zdecydowały, że w reakcji na kryzys w Cieśnienie Ormuz będą spalać więcej węgla, ale jednocześnie nie można zapominać, że kraj ten buduje OZE na potęgę. Na koniec marca 2026 Indie miały 275 GW mocy zainstalowanej w PV i energetyce wiatrowej i hydroenergetyce, 8,78 GW w energetyce jądrowej, będąc trzecim na świecie krajem po USA i Chinach posiadającym najwięcej mocy OZE. Nadal jednak 248 GW mocy opartych jest o paliwa kopalne, głównie o węgiel, jednak to już mniej niż połowa całego miksu. 

Co najmniej osiem innych krajów ogłosiło plany zwiększenia wykorzystania węgla lub rewizji istniejących planów odejścia od węgla, przynajmniej na czas kryzysu. Należą do nich Japonia, Korea Południowa, Bangladesz, Filipiny, Tajlandia, Pakistan, Niemcy i Włochy. Włoski rząd zastanawia się nad opóźnieniem zamknięcia niektórych elektrowni węglowych, a Japoński nad umożliwieniem starszym jednostkom węglowym pracy z większą wydajnością, zamiast budowy nowych. To jednak zmiana stosunkowo niewielka i prawdopodobnie zostanie zrównoważona przejściem na tańszą energię słoneczną w dłuższej perspektywie.

Przywódcy Indii, Barbadosu i Wielkiej Brytanii wyraźnie podkreślili znaczenie strukturalnego przejścia na korzystanie z czystej energii. Rządy Francji i Filipin należą do tych, które łączą nowe zapowiedzi dotyczące energii odnawialnej z narastającym kryzysem.

W reakcji na kryzys Tajwan zdecydował się na wznowienie projektów energetyki jądrowej i budowę energii słonecznej. Niemcy i Wielka Brytania zapowiedziały masowy zakup pojazdów elektrycznych.

Z kolei rząd Nowej Zelandii zasugerował, że plan budowy nowego terminalu LNG do 2027 roku jest obecnie niepewny, a wietnamski konglomerat energetyczny Vingroup poinformował rząd, że chce porzucić plan budowy nowej elektrowni zasilanej LNG w Wietnamie na rzecz odnawialnych źródeł energii.

Podatlki jako narzędzie walki

Po miesiącu wojny USA i Izraela z Iranem, co najmniej 60 krajów podjęło nadzwyczajne środki w odpowiedzi na globalny kryzys energetyczny. Do tej pory ogłosiły one prawie 200 strategii politycznych mających na celu oszczędzanie paliwa, wsparcie konsumentów i zwiększenie krajowych dostaw energii. Około 30 państw, od Norwegii po Zambię, obniżyło podatki na paliwo, aby pomóc ludziom borykającym się z rosnącymi kosztami i jest to zdecydowanie najczęstsza reakcja polityczna na kryzys.

Najbardziej dotknięte są nim kraje Azji wschodniej i południowej, gdzie silne uzależnienie od kopalin z Bliskiego Wschodu doprowadziło do racjonowania paliwa i zamykanie szkół w celu zmniejszenia popytu.

Stosunkowo odporne na kryzys okazały się obydwie Ameryki, gdzie wprowadzono mniej środków zabobiegawczych. Wynika to z faktu, że posiadają sporo własnej ropy, a Ameryka Południowa posiada dobrze rozwiniętą hydroenergetykę. Wyjątkiem jest Chile, które jest jednym z największych importerów paliw w regionie i w związku z tym jest bardziej narażone na globalne wzrosty cen. Rząd jednak zaproponował taksówkarzom dostęp do preferencyjnych kredytów na zakup pojazdów elektrycznych, aby łagodzić skutki kryzysu. 

Z kolei na Litwie obniżono ceny biletów kolejowych, a w dwóch stanach Australii wprowadzono bezpłatny transport publiczny. Mjanma i Korea Południowa wprowadziły możliwość korzystania z samochodów osobowych tylko w określone dni.

Koniec końców w obliczu szoku cenowego na rynku ropy najlepiej radzą sobie kraje, które inwestowały w OZE, pojazdy elektryczne i rozwój magazynów po rosyjskiej inwazji na Ukrainę w 2022 roku. Dziś widać wyraźnie, że te inwestycje się opłaciły. Stąd wiele państw, nawet jeżeli chwilowo zapowiada zwiększenie konsumpcji węgla, w dłużej perspektywie planuje wzrost mocy OZE, bo o ile wprowadzenie do systemu energetycznego nowych mocy wytwórczych w energii odnawialnej zajmie trochę czasu, to będzie to znacznie mniej niż rozwój nowych elektrowni spalających paliwa kopalne, które podatne są na globalne zawirowania, a co za tym idzie niepotrzebne koszty. 

Joanna Kędzierska

_{Fot: Depositphotos}