Dynamika transformacji energetycznej oraz kolejne rekordy oddawanych mocy z OZE nie rozwiązują problemu ubóstwa energetycznego, które dotyka nie tylko najbiedniejsze regiony świata, ale również samą Unię Europejską. W UE co najmniej 8% populacji jest ubogie energetycznie, zaś w Polsce ok. 14,1% gospodarstw domowych jeszcze przed kryzysem energetycznym doświadczało nadmiernego obciążenia wydatkami na energię. 

Wraz z postępującą transformacją energetyczną oraz dekarbonizacją światowego sektora energetycznego, świat zmaga się z ubóstwem energetycznym, będącym zjawiskiem występującym również w rozwiniętych gospodarkach.

 W 2022 roku 91% światowej populacji miało dostęp do energii elektrycznej, w porównaniu z 73% w 2000 roku, przy czym 46 krajów osiągnęło powszechny dostęp do energii elektrycznej w latach 2000-2022.  Mimo postępu elektryfikacji, obejmującej swym zasięgiem niemal cały świat, problem ubóstwa energetycznego zdaje się pogłębiać.

Globalna luka w dostępie do energii zwiększa się, ponieważ wzrost populacji przewyższa liczbę nowych połączeń. Aż 685 mln ludzi nie miało dostępu do elektryczności w 2022 roku, co przyczyniło się przyczyniając się do 3,2 mln przedwczesnych zgonów.

Konflikt ukraińsko-rosyjski, zakłócenia globalnych łańcuchów dostaw czy też nierównomierna dystrybucja infrastruktury energetycznej sprawia, że ubóstwo energetyczne mimo postępów w modernizacji światowego systemu energetycznego nadal pozostaje wyzwaniem.

 Czym jest ubóstwo energetyczne?
 

Unijne rozporządzenie w sprawie Społecznego Funduszu Klimatycznego i zmieniona dyrektywa w sprawie efektywności energetycznej definiują ubóstwo energetyczne jako brak dostępu gospodarstwa domowego do podstawowych usług energetycznych, takich jak ogrzewanie, ciepła woda, chłodzenie, oświetlenie czy też energia do zasilania urządzeń.

 GUS definiuje ubóstwo energetyczne jako sytuację, w której „(…) gospodarstwo domowe nie jest w stanie zapewnić sobie wystarczającego poziomu ciepła, chłodu, oświetlania i energii do zasilania urządzeń w wyniku połączenia niskich dochodów, wysokich wydatków energetycznych i niskiej efektywności energetycznej budynku”.

 Według Komisji Europejskiej ubóstwo energetyczne stanowi jest spowodowane trzema czynnikami: wysokimi wydatkami na energię w stosunku do budżetu gospodarstwa domowego, niskim poziomem dochodów oraz niską charakterystyką energetyczną budynków.

Oprócz wskazanych wskaźników podstawowych opracowano 19 wskaźników drugorzędnych ubóstwa energetycznego, które są istotne w szerszym kontekście ubóstwa energetycznego, w tym m.in. ceny energii; zagrożenie ubóstwem lub wykluczeniem społecznym; wydatki w różnych grupach dochodowych; liczba pokoi na osobę.

Ubóstwo energetyczne ma negatywny wpływ na zdrowie, dobrostan, integrację społeczną i jakość życia. Energy Poverty Advisory Hub (EPAH) stwierdza, że „(…) ciepło, chłodzenie, oświetlenie i energia do zasilania urządzeń to podstawowe usługi potrzebne do zagwarantowania energooszczędnych domów i przyzwoitego standardu życia, komfortu termicznego oraz zdrowia obywateli”.

Ubóstwo energetyczne na świecie
 

Raport Międzynarodowej Agencji Energetycznej (IEA) „Strategies for Affordable and Fair Clean Energy Transitions”, stwierdza, że wprowadzenie na ścieżkę osiągnięcia zerowej emisji netto do 2050 roku wymaga dodatkowych inwestycji, co z kolei winduje ceny energii elektrycznej, zwiększając ubóstwo energetyczne.

Nierówności w dostępie do energii elektrycznej dotyczą prawie 750 mln ludzi w gospodarkach wschodzących i rozwijających się, którzy nie mają dostępu do energii elektrycznej. Najuboższe 10% gospodarstw domowych w gospodarkach rozwiniętych wydaje nawet 25% swojego dochodu rozporządzalnego na energię do domu i transportu, mimo że zużywają mniej niż połowę energii w porównaniu z najbogatszymi 10% (które wydają 5% swoich dochodów na energię) – stwierdza przywoływany raport. Mimo wysokiej stopy życia, ubóstwo energetyczne dotyka również mieszkańców pozornie rozwiniętej gospodarczo Unii Europejskiej.

Jak zauważa Komisja Europejska w analizie z września 2024 roku poświęconej zagadnieniu ubóstwa energetycznego, stwierdza, że od ok. 8% (przy użyciu wskaźników konsensualnych) do ok. 16% (przy użyciu wskaźników opartych na wydatkach) populacji UE można sklasyfikować jako ubogą energetycznie.

Dla przykładu, w Grecji i Bułgarii prawie 30% populacji jest uboga energetycznie pod względem co najmniej dwóch wskaźników, podczas gdy w zachodnich i północnych krajach UE liczba ta spada poniżej 5%. Wskaźniki ubóstwa energetycznego, które mierzą niezdolność do odpowiedniego ogrzania domu, wahają się od prawie zera w Szwecji i Luksemburgu do około 40% w Bułgarii – czytamy w przywoływanej analizie.

Wspólnym mianownikiem odnoszącym się do unijnego ubóstwa energetycznego stanowi wykształcenie i zatrudnienie obywateli. Wyższy odsetek dorosłych posiadających pracę lub wyższy poziom wykształcenia może nieznacznie zmniejszyć ryzyko wystąpienia ubóstwa energetycznego.

Polska ma kłopot

Wiedząc, że ubóstwo energetyczne występują w Unii Europejskiej, zasadnym jest przyjrzenie się zjawisku w Polsce. Jak stwierdza Forum Energii, w Polsce ok. 14,1% gospodarstw domowych jeszcze przed kryzysem energetycznym doświadczało nadmiernego obciążenia wydatkami na energię, zaś na przestrzeni ostatnich kilku lat możemy zaobserwować wzrost wydatków na energię w wydatkach przeciętnego gospodarstwa domowego (z 10,2% w 2019 roku do 11,8% w 2023 roku).

Wydawać się może, jakoby priorytety państwa powinny ogniskować się na dążeniu do dobrostanu obywateli, bo pracy u nas sporo. Jeszcze bardziej niepokojące dane niż Forum Energii przynoszą bowiem oficjalne statystyki. W 2021 roku aż 18,8% gospodarstw domowych charakteryzowało ubóstwo energetyczne – donosi GUS.

Wymowne w tym kontekście są wnioski przywoływanego już Forum Energii ze styczniowej publikacji „Plan Społeczno-Klimatyczny – jak wspierać obywateli i obywatelki w transformacji?”: „Tymczasem rząd nie ma jasnego, konstruktywnego komunikatu dotyczącego strategii wobec ogółu gospodarstw domowych, w tym wobec grup najsłabszych: jakimi działaniami gospodarstwa w transformacji będą wspierane, jak chronione, które technologie i paliwa będą promowane z uwagi na cele strategiczne państwa”.

 _{Fot: Depositphotos}