Wraz ze wzrostem liczby ludności na całym świecie oraz postępem cywilizacyjnym, wzrasta liczba odpadów, których przetworzenie staje się wyzwaniem nawet dla rozwiniętych gospodarek. Mimo wysiłków, większość unijnych odpadów jest nadal utylizowana przez spalanie lub składowanie.

Według raportu Global Waste Management Outlook 2024, opublikowanego przez United Nations Environment Programme (UNEP) oraz International Solid Waste Association (ISWA) każdego roku na całym świecie wytwarzanych jest ponad 2 mld ton komunalnych odpadów stałych (KOS).

Oczekuje się, że do 2050 roku, przy założeniu dotychczasowej dynamiki wzrostu, globalna produkcja komunalnych odpadów stałych wzrośnie o 80%, do 3,78 mld ton w porównaniu z poziomem z 2020 roku.

Obecnie 70% odpadów jest składowanych na wysypiskach, przy czym 30% z nich to otwarte wysypiska, które nie segregują odpadów. Odpady z tworzyw sztucznych generowane rocznie na osobę wahają się od 221 kg w Stanach Zjednoczonych i 114 kg w Europie do ok. 69 kg w Japonii i Korei Płd. – donosi OECD.

Recykling odpadów to nie szumne hasła w trosce o ochronę środowiska, ale rzeczywistość, z którą musi się zmierzyć każdy z nas wyrzucając śmieci.  Dość wspomnieć o konieczności recyklingu odzieży, która zaczęła obowiązywać od 1 stycznia, wywołując spore kontrowersje, a to niejeden aspekt złożonej gospodarki odpadami.

Recykling odpadów a gospodarka obiegu zamkniętego

Recykling to proces zbierania i przetwarzania materiałów, które w przeciwnym razie zostałyby wyrzucone jako śmieci, i przekształcania ich w nowe produkty – stwierdza U.S. Environmental Protection Agency (EPA). Wykorzystanie materiałów pochodzących z recyklingu do produkcji nowych produktów pozwala uniknąć negatywnego wpływu na środowisko związanego z wydobyciem i przetwarzaniem zasobów naturalnych.

Kluczowym zagadnieniem w zakresie recyklingu odpadami stanowi gospodarka o obiegu zamkniętym, w której produkty i materiały są zaprojektowane, aby można poddać recyklingowi, odzyskać lub przerobić, utrzymując w gospodarce tak długo, jak to możliwe. W rezultacie, zmniejszeniu ulega ilość odpadów, a przez to emisja gazów cieplarnianych koniecznych do produkcji produktów, które byłyby emitowane bez recyklingu.

Jak zauważa Europejska Agencja Środowiska (EEA), przejście na gospodarkę o obiegu zamkniętym oznacza odejście od liniowych modeli produkcji i konsumpcji, w których produkty używane są przez krótki okres i wyrzucane po użyciu, na rzecz bardziej okrężnego procesu. Cyrkularność może obejmować działania takie jak odnawianie, zmiana przeznaczenia, ponowna dystrybucja oraz inne strategie, które wydłużają żywotność produktów.

Według przywoływanego raportu „Global Waste Management Outlook 2024”, stosowanie gospodarki o obiegu zamkniętym do zarządzania stałymi odpadami komunalnymi przyniosłoby znaczne oszczędności.

Szacuje się, że obecne wzorce w zakresie gospodarowania odpadami kosztowałaby ponad 417 mld dolarów rocznie do 2050 roku. W scenariuszu gospodarki o obiegu zamkniętym – który obejmuje zmniejszenie ilości odpadów i zwiększenie recyklingu – przewidywane koszty wyniosłyby mniej niż 255 mld dolarów rocznie, co oznacza oszczędność 162 mld dolarów rocznie – czytamy w raporcie. 

Recykling odpadów w UE w świetle danych

Wskaźnik recyklingu odpadów – określany jako stosunek całkowitej ilości wytworzonych odpadów z wyłączeniem głównych odpadów mineralnych do ilości, które zostały zagospodarowane w drodze recyklingu – stale wzrasta, wskazując na postęp w kierunku wykorzystania większej ilości odpadów. Mimo szeregu podejmowanych działań zorientowanych na kwestie środowiskowe, unijny wskaźnik obiegu zamkniętego jest zbyt powolny, wynosząc zaledwie 11,5%. Większość odpadów jest nadal utylizowana przez spalanie lub składowanie.

Analiza „Waste recycling in Europe” opublikowanej 20 grudnia 2024 roku przez Europejską Agencję Środowiska szczegółowo opisuje aktualną sytuację unijnego recyklingu. Ogólny wskaźnik recyklingu wyniósł 44% w 2022 roku, przy czym najwyższy wskaźnik recyklingu odnotowano w przypadku opakowań (65%), a następnie odpadów komunalnych (49%) i e-odpadów (32%) – donosi analiza.

Za wyjątkiem Szwecji, wszystkie analizowane kraje zwiększyły swoje wskaźniki recyklingu odpadów komunalnych od 2004 roku, co wyraźnie wskazuje na poprawę w zakresie gospodarki odpadami. Litwa, Łotwa, Słowenia i Słowacja odnotowały wzrost wskaźnika recyklingu o ponad 40%.

9 spośród analizowanych krajów – Niemcy, Austria, Słowenia, Holandia, Belgia, Luksemburg, Włochy, Szwajcaria i Łotwa – osiągnęły wskaźniki recyklingu na poziomie 50% lub wyższym, podczas gdy 4 kraje – Rumunia, Malta, Cypr, Grecja – poddały recyklingowi mniej niż 20% odpadów komunalnych.

Co stanowi alarmujący sygnał wzywający do działań, w świetle prezentowanej analizy aż 18 państw UE zostało uznanych za zagrożone niespełnieniem celu recyklingu – określonego w dyrektywie ramowej w sprawie odpadów – wedle którego recyklingowi ma podlegać 55% odpadów komunalnych.

 Jeśli chodzi o Polskę, najnowsze dane GUS wskazują, że w 2023 roku zebranych zostało 13,4 mln ton odpadów komunalnych (wzrost o 0,2% w porównaniu z 2022 rokiem). Do odzysku skierowano 6391,9 tys. ton (47,5%), w tym do recyklingu – 2120,2 tys. ton (15,8%).

Unijnym priorytetem w świetle dyrektywy ramowej w sprawie odpadów stanowi hierarchia gospodarowania odpadami i ich unieszkodliwiania, która składa się z 5 stopni: zapobieganie powstawaniu odpadów, ponowne wykorzystanie, recykling, odzysk i utylizacja.

Recykling odzieży kością niezgody

Od 1 stycznia, zgodnie z unijnymi przepisami, wszedł w życie obowiązek selektywnego zbierania odpadów typu: tekstylia, odzież, obuwie. Za recykling odzieży mają odpowiadać gminy w ramach Punktów Selektywnego Zbierania Odpadów Komunalnych (PSZOK). Ok. 78% pokonsumenckich odpadów włókienniczych, obejmujących odzież i obuwie oraz wyrobów włókienniczych, używanych w gospodarstwach domowych, jak również technicznych wyrobów włókienniczych, nie jest zbieranych selektywnie – informuje Ministerstwo Klimatu i Środowiska.

„Rynku recyklingu tekstyliów i odzieży dzisiaj w Polsce praktycznie nie ma. Możemy wykorzystać te odpady do odzysku energetycznego, ale już nie ściśle do recyklingu, czyli wytworzenia nowych produktów z przetworzonego surowca, tak jak na przykład możemy to zrobić z butelek z tworzyw sztucznych. Zapewne jak zwiększy się wolumen tego typu odpadów, to też stworzy się nisza i rynek recyklingu tej frakcji” – stwierdza Karol Wójcik, Przewodniczący Rady Programowej Izby Branży Komunalnej.

Brak rozwiniętej krajowej infrastruktury do recyklingu to jedno. Drugie zaś to, że o ile założenia recyklingu są szczytne, to praktyka recyklingu odzieży na obecnym etapie pozostawia sporo do życzenia. Gminy nie zapewniają pojemników na tekstylia, podczas gdy każda gmina zobowiązana jest ustanowić przynajmniej jeden taki punkt na swoim terenie. Trudno więc obecne niepowodzenie wdrażania unijnych przepisów zwalać na karby obywateli, którzy nawet mimo chęci działania tak, jak Bruksela sobie życzy, nie mają możliwości.

Zdarza się również, że gminy posiadają PSZOK, ale usytuowany na obrzeżach, co zniechęca mieszkańców do postępowania zgodnie z literą prawa w myśl mądrości „żeby mi się chciało tak, jak mi się nie chce”.

„Wożenie odpadów tekstylnych do PSZOK przez pojedynczych mieszkańców poszczególnych gmin jest poważnym obciążeniem i pretekstem do pojawienia się szarej strefy. (...) istnieje duże prawdopodobieństwo porzucania zużytych ubrań w rowach czy lasach” – komentuje Sławomir Pacek, Prezes Stowarzyszenia „Polski Recykling”, przywoływany przez PAP.

Co więc robić w takiej sytuacji? Pacek zna odpowiedź: „Skoro producent jest w stanie angażować tak ogromne środki finansowe nakłaniając konsumentów do zakupów, to jest w stanie również ułamek tej kwoty przeznaczyć na zagospodarowanie odpadu. Dlatego naszym zdaniem za segregowanie odpadów tekstylnych powinni odpowiadać nie tylko konsumenci, ale również producenci w formie ROP [Rozszerzonej Odpowiedzialności Producentów – przyp. T.B.]”.

Bez pracy nie ma kołaczy

W dobie transformacji energetycznej oraz zwiększonej świadomości środowiskowej, kwestia recyklingu odpadów nabiera istotnego znaczenia.   Edukacja społeczeństwa, sprawne systemy zarządzania odpadami przyczyniają się do zwiększenia wskaźników recyklingu, które niosą za sobą korzyści nie tylko dla środowiska, ale również dla gospodarki.

Recykling odpadów na swej drodze napotyka wiele trudności – począwszy od infrastrukturalnych, tak jak w krajowym przypadku recyklingu tekstyliów, gdzie wiele gmin obudziło się z ręką w nocniku – aż po całkiem prozaiczne, w postaci umieszczania odpadów w niewłaściwych kontenerach.

Wiele potencjalnych surowców wtórnych – wskutek braku świadomości lub zaniedbania – ulega zanieczyszczeniu z racji wyrzucania śmieci tam, gdzie popadnie.

Jak szacuje OECD, aż 22% odpadów z tworzyw sztucznych jest 22% jest niewłaściwie zagospodarowywanych. Zanieczyszczenie pojemnika niewłaściwymi odpadami może uniemożliwić recykling, jak również konieczność dodatkowego sortowania odpadów – a co za tym idzie, większych kosztów – co w ogólnym rozrachunku stanowi obosieczny miecz, uderzający w niesfornych obywateli.

_{Fot: Depositphotos}