Kolej to centralny filar zielonej transformacji. Nie jest jedną z wielu opcji, ale fundamentem dekarbonizacji transportu, co potwierdzają twarde dane i realny potencjał technologiczny.

To, że kolej jest przyjazna dla klimatu potwierdzają twarde dane kluczowych międzynarodowych agencji. W kontekście globalnych strategii na rzecz zrównoważonego rozwoju, to właśnie kolej – dzięki swojej efektywności energetycznej i zdolności do tworzenia szkieletu zintegrowanej mobilności – stanowi klucz do systemowej zmiany. Analiza danych pochodzących od kluczowych instytucji, takich jak Międzynarodowa Agencja Energetyczna (IEA), Międzynarodowy Związek Kolei (UIC) i Europejska Agencja Środowiska (EEA), potwierdza, że kolej jest  kluczowym czynnikiem umożliwiającym systemową transformację ekologiczną.

Dlaczego kolej jest tak efektywna energetycznie?

Zgodnie z danymi Międzynarodowej Agencji Energetycznej, kolej obsługuje 8% globalnego transportu pasażerskiego i 7% towarowego, zużywając przy tym jedynie 2% całkowitej energii konsumowanej przez sektor transportu. Wskazana dysproporcja wynika z podstawowych praw fizyki; tarcie stalowych kół o stalowe szyny generuje znacznie mniejszy opór niż toczenie się opon po asfalcie czy opór aerodynamiczny w lotnictwie. Europejska Agencja Środowiska systematycznie wykazuje, że kolej charakteryzuje się najniższym poziomem emisji gazów cieplarnianych w przeliczeniu na pasażerokilometr spośród wszystkich zmotoryzowanych środków transportu.

Dane amerykańskiego stowarzyszenia ASLRRA kwantyfikują tę przewagę, wskazując, że przeniesienie przewozu towarów z transportu drogowego na kolejowy może zredukować emisje gazów cieplarnianych nawet o 75%.

Strategie dekarbonizacji: od elektryfikacji po wodór

Branża kolejowa aktywnie wdraża strategie dekarbonizacyjne, z elektryfikacją jako głównym kierunkiem działań. Pociągi elektryczne cechują się zerową emisją bezpośrednią, a ich ślad węglowy jest uzależniony od miksu energetycznego zasilającej je sieci. Stwarza to synergię z transformacją sektora energetycznego w kierunku źródeł odnawialnych. Przykładem jest zobowiązanie Deutsche Bahn do zasilania wszystkich swoich niemieckich obiektów w 100% energią odnawialną od 2025 roku i osiągnięcia tożsamego samego celu dla całego prądu trakcyjnego do 2038 roku.

Na liniach, gdzie elektryfikacja jest ekonomicznie lub technicznie nieuzasadniona, wdrażane są alternatywne technologie napędowe, takie jak wodorowe ogniwa paliwowe oraz pociągi bateryjno-elektryczne, które stają się operacyjnymi, bezemisyjnymi rozwiązaniami wdrażanymi na coraz szerszą skalę.

Poza bezpośrednimi korzyściami emisyjnymi, kluczowy wkład kolei polega na jej zdolności do tworzenia szkieletu dla zrównoważonego, multimodalnego systemu transportowego. Jak zauważa Międzynarodowy Związek Kolei, w skali aglomeracyjnej i regionalnej, rozwinięte systemy kolei (w tym metro i tramwaje) redukują zależność od transportu indywidualnego, co prowadzi do ograniczenia kongestii i zanieczyszczenia powietrza.

W transporcie dalekobieżnym, kolej dużych prędkości stanowi konkurencyjną i znacznie bardziej ekologiczną alternatywę dla lotnictwa krótkodystansowego, co Międzynarodowa Agencja Energetyczna wskazuje jako kluczowy element dekarbonizacji podróży na średnich dystansach. W sektorze towarowym, przesunięcie ładunków z dróg na tory umożliwia tworzenie tzw. „zielonych korytarzy”, w których transport dalekobieżny realizowany jest koleją, a transport drogowy obsługuje jedynie logistykę „pierwszej i ostatniej mili”.

Polskie koleje na drodze do neutralności klimatycznej

Również w Polsce Grupa PKP podejmuje konkretne kroki w celu dekarbonizacji transportu kolejowego, wpisując się w europejskie trendy. Działania, często realizowane w ramach przyjętych strategii ESG, opierają się na branżowej inicjatywie „Zielona Kolej”.

Koordynowany przez Centrum Efektywności Energetycznej Kolei (CEEK), program zakłada ambitny cel: do 2030 roku 85% energii dla polskiej kolei ma pochodzić ze źródeł odnawialnych, a docelowo – 100%. Kluczową rolę w tym procesie odgrywa współpraca między spółkami. Przykładem jest strategiczna umowa między PKP Intercity a PGE Energetyka Kolejowa, na mocy której udział zielonej energii w zasilaniu pociągów przewoźnika ma systematycznie rosnąć – do 35% w 2027 roku i 50% do końca dekady.

Wyzwania i rekomendacje dla polityki transportowej

Mimo licznych zalet, ekspansja transportu kolejowego napotyka bariery, głównie w postaci wysokich nakładów inwestycyjnych na budowę i modernizację infrastruktury.

Chociaż budowa nowej infrastruktury kolejowej wiąże się z początkowymi emisjami dwutlenku węgla, są one amortyzowane w długim okresie eksploatacji dzięki bardzo niskiej emisyjności operacyjnej, co w perspektywie cyklu życia czyni kolej rozwiązaniem bezkonkurencyjnym. W przeciwieństwie do stale utrzymywanej i rozbudowywanej infrastruktury drogowej – która generuje ciągłe i wysokie emisje z poruszających się po niej pojazdów – inwestycja w kolej po okresie „spłaty” długu węglowego zaczyna przynosić czyste korzyści dla klimatu. W długoterminowym bilansie czyni to kolej narzędziem o największym potencjale dekarbonizacyjnym.

Dodatkowe wyzwanie stanowi konkurencja z sektorami drogowym i lotniczym, które historycznie korzystały z dotacji i nie ponosiły pełnych kosztów zewnętrznych, takich jak koszty środowiskowe i społeczne.

Pokonanie barier wymaga wdrożenia spójnej polityki transportowej. Międzynarodowa Agencja Energetyczna rekomenduje tu podejście oparte na mechanizmach „push” np. opłaty emisyjne, podatki ekologiczne dla transportu wysokoemisyjnego oraz „pull” - bezpośrednie inwestycje publiczne w infrastrukturę kolejową, integracja systemów biletowych i rozkładów jazdy w celu ułatwienia podróży multimodalnych.

Zmiana jest konieczna

Analiza wykazuje, że transport kolejowy jest centralnym filarem globalnej transformacji ekologicznej. Jego wysoka efektywność energetyczna, w połączeniu z postępującą dekarbonizacją poprzez elektryfikację i wdrażanie nowych technologii, czyni go kluczowym narzędziem do osiągnięcia celów klimatycznych.

Pełne wykorzystanie potencjału kolejowego jest jednak uzależnione od zmiany paradygmatu politycznego – od postrzegania kolei jako odizolowanego środka transportu, do uznania jej za kręgosłup zintegrowanego i zrównoważonego systemu mobilności pasażerskiej i towarowej. Wymaga to priorytetyzacji inwestycji i stworzenia ram regulacyjnych faworyzujących rozwiązania o najniższych kosztach społecznych i środowiskowych.

_{Fot: Depositphotos}