Europejska Agencja Środowiska w swoim raporcie alarmuje, że czynniki środowiskowe odpowiadają w UE za co piąty zgon z powodu chorób serca. Raport podkreśla, że ryzyku temu można zapobiegać, a odpowiednie regulacje mogą ocalić Europejczyków.

Choroby układu krążenia stanowią najpoważniejsze zagrożenie dla zdrowia publicznego w Europie i są główną przyczyną zgonów. Analiza Europejskiej Agencji Środowiska (EEA) pozwala inaczej spojrzeć na etiologię schorzeń. Tradycyjnie pojmowane czynniki ryzyka, takie jak genetyka, wiek czy styl życia, zostają tu uzupełnione o zasadniczy, możliwy do zmiany wymiar: czynniki środowiskowe.

Źródła EEA wskazują jednoznacznie, że środowisko, w którym żyjemy, ma bezpośredni i znaczący wpływ na zdrowie układu krążenia, a dużej części obciążenia zdrowotnego można uniknąć. Degradacja środowiska przestaje być tym samym wyłącznie problemem ekologicznym, a staje się poważnym kryzysem zdrowia publicznego, który generuje wymierne koszty społeczne i ekonomiczne.

Rachunek za zniszczone serca

Choroby układu krążenia w 2022 roku były przyczyną ponad 1,7 mln zgonów w UE, co stanowiło jedną trzecią wszystkich zgonów. Każdego roku diagnozuje się ponad 6 mln nowych przypadków chorób układu krążenia (CVD - Cardiovascular Disease), a związane z nimi koszty dla europejskiej gospodarki szacowane są na około 282 mld euro rocznie.

Najważniejszym wnioskiem płynącym z analizy jest jednak statystyka dotycząca śmiertelności, której można było zapobiec. Agencja szacuje, że co najmniej 18% wszystkich zgonów z powodu chorób układu krążenia – co przekłada się na ponad 300 tys. zgonów rocznie – można bezpośrednio przypisać czynnikom środowiskowym.

Polska w czołówce zgonów

Sytuacja w Polsce jest szczególnie wyrazistym przykładem zależności opisanych przez EEA. Choroby układu krążenia od lat pozostają główną przyczyną zgonów w kraju. Według najnowszych danych Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH – Państwowego Instytutu Badawczego (NIZP-PZH-PIB), zawartych m.in. w raporcie „Sytuacja zdrowotna ludności Polski i jej uwarunkowania – 2025”, oraz danych Głównego Urzędu Statystycznego , w 2023 roku były one przyczyną 36,9% wszystkich zgonów w Polsce.

W świetle analizy EEA, głównym problemem Polski jest narażenie na zanieczyszczenia środowiskowe, a zwłaszcza na zanieczyszczenie powietrza. Polska od lat pozostaje w czołówce krajów UE o najwyższych stężeniach pyłów zawieszonych (PM2.5) i benzopirenu. Szacunki te pochodzą przede wszystkim z Europejskiej Agencji Środowiska (EEA), która w swoich arkuszach krajowych (zob. np. dane dla Polski za ubiegły rok) wskazuje, że z powodu oddychania zanieczyszczonym powietrzem umiera w Polsce przedwcześnie ok. 40 - 47 tys. osób rocznie.

Analizy potwierdzają, że znaczna część nadmiarowej śmiertelności ma bezpośredni związek właśnie z chorobami układu krążenia. Długotrwałe narażenie na pyły PM2.5 ma ścisły związek ze zwiększoną umieralnością z powodu choroby niedokrwiennej serca, udarów mózgu i nadciśnienia tętniczego.

Warto zauważyć, że wspomniany raport NIZP-PZH wymienia degradację środowiska i zmiany klimatu jako jedne z podstawowych, współczesnych zagrożeń dla zdrowia publicznego w kraju, co jest w pełni zgodne z wnioskami EEA.

Cicha epidemia

Analiza EEA wyróżnia cztery główne kategorie czynników środowiskowych, przyczyniających się do chorób serca. Zanieczyszczenie powietrza wskazuje się jako najważniejszy czynnik, będący przyczyną około 8% zgonów w UE. W szczególności drobny pył zawieszony (PM2.5) powoduje ponad 130 tys. zgonów rocznie z powodu choroby niedokrwiennej serca i udaru mózgu.

Drugim istotnym czynnikiem jest przewlekłe narażenie na hałas. Hałas, wyzwalając reakcje stresowe i zaburzając sen, prowadzi do stanów zapalnych i podwyższonego ciśnienia krwi. EEA szacuje, że hałas transportowy przyczynia się do ponad 30% z 66 tys. przedwczesnych zgonów, których przyczyną jest hałas, co oznacza ponad 20 tys. zgonów z przyczyn sercowo-naczyniowych. Ponadto ma on związek z około 50 tys. nowych przypadków CVD rocznie.

Kolejny wymiar zagrożeń wiąże się z ekstremalnymi czynnikami klimatycznymi, których intensywność wzrasta. Dane EEA wskazują, że 95% ofiar śmiertelnych związanych z ekstremalnymi warunkami pogodowymi w latach 1980-2023 miało związek z falami upałów, a pacjenci z CVD są o 16% bardziej narażeni na ryzyko hospitalizacji w ich trakcie.

Czwartym filarem ryzyka jest ekspozycja na niebezpieczne substancje chemiczne. Metale ciężkie, takie jak ołów, są przyczyną szacunkowo 2% do 4% zgonów z powodu CVD w UE.

Od diagnozy do leczenia

Pomimo znacznej skali problemu, raporty EEA wskazują, że można wpływać na ryzyko środowiskowe. Dotychczasowe postępy jawią się jako niejednoznaczne. W związku z tym, rekomendacje EEA kładą nacisk na zintegrowane działania. Obejmują one pełne wdrożenie istniejących regulacji, takich jak zmieniona Dyrektywa w sprawie jakości powietrza, ale też wdrażanie działań na szeroką skalę przeciwko hałasowi, lepszą kontrolę chemikaliów oraz adaptację systemów opieki zdrowotnej do skutków zmian klimatu, na przykład za pomocą systemów wczesnego ostrzegania przed falami upałów.

Zasadnicze znaczenie mają rozwiązania oparte na przyrodzie, w tym m.in.  tworzenie miejskich terenów zielonych i błękitnych, które jednocześnie redukują zanieczyszczenia, hałas i temperaturę.

_{Fot: Depositphotos}