Transformacja w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym nie była w Polsce w pełni skuteczna - oceniła Najwyższa Izba Kontroli po badaniu, które objęło lata 2018-2022. Wskazała m.in. na wysokie ryzyko nieosiągnięcia przez Polskę poziomu recyklingu odpadów komunalnych.

Gospodarka o obiegu zamkniętym (GOZ, gospodarka cyrkularna - PAP) jest modelem gospodarczym, w którym produkty są wykorzystywane tak długo, jak to możliwe, a następnie naprawiane, odnawiane lub poddawane recyklingowi. Chodzi o minimalizowanie ilości odpadów.

Transformacja w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym

W opublikowanym we wtorek raporcie Najwyższej Izby Kontroli (NIK) oceniono, że w Polsce transformacja w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym "nie była w pełni skuteczna". Izba wskazała, że wskaźnik cyrkularności w latach 2018-2023 pogorszył się, nie osiągnięto także wymaganego przez regulacje UE poziomu recyklingu i przygotowania do ponownego użycia odpadów komunalnych.

Przypomniała, że transformacja polskiej gospodarki w kierunku GOZ zaplanowana została w Mapie drogowej transformacji w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym, przyjętej przez rząd we wrześniu 2019 r. jako jeden z projektów Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.). Jej realizację przewidziano na lata 2021-2023.

W lipcu 2022 r. rząd przyjął Strategię Produktywności 2030 by zwiększyć wykorzystanie surowców wtórnych i odnawialnych, zmniejszyć przemysłową produkcję odpadów oraz zapewnić wsparcie państwa w przejściu na GOZ. W Narodowym Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej dofinansowano pilotażowe projekty wdrażania GOZ w trzech gminach: Tuczno (zachodniopomorskie), Wieluń (łódzkie) i Łukowica (małopolskie).

Kontrola NIK

Izba zaznaczyła, że przeprowadziła pierwszą kontrolę dotyczącą bezpośrednio gospodarki obiegu zamkniętego. Skontrolowała Ministerstwo Rozwoju i Technologii, Ministerstwo Klimatu i Środowiska, Ministerstwo Edukacji i Nauki, Ministerstwo Infrastruktury, Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej oraz osiem gmin: Gdańsk, Kraków, Lublin, Krasnobród (lubelskie), Tuczno (zachodniopomorskie), Wieluń (łódzkie), Łukowica (małopolskie), Sokoły (podlaskie). Okres objęty kontrolą to lata 2018-2022.

"Działania z Mapy drogowej GOZ realizowane przez ministerstwa miały charakter przede wszystkim legislacyjny, analityczno-koncepcyjny oraz informacyjno-promocyjny. Zasadniczo wspierały one wdrażanie gospodarki o obiegu zamkniętym, choć nie były w pełni skuteczne, terminowe oraz nie zawsze miały istotne oddziaływanie" - stwierdziła NIK.

W jej ocenie wynikało to z niedostatecznej współpracy między resortami, jak również niewystarczającej koordynacji i monitoringu działań Ministra Rozwoju i Technologii. "W konsekwencji do końca listopada 2023 r. (tj. zakończenia niniejszej kontroli) spośród 41 zaplanowanych działań zakończono 28, nie zrealizowano 13 (w tym czterech działań nie rozpoczęto). Nie sporządzano również sprawozdań uwzględniających stan realizacji poszczególnych działań wraz ze wskazaniem przyczyn niepowodzeń w realizacji oraz możliwych działań zaradczych" - przekazała NIK.

Deklaracje Polski 

Zwróciła uwagę, że Mapa drogowa była zaplanowana do końca 2023 r. i nie została zaktualizowana. Dlatego od 2024 r. podstawowym dokumentem planistycznym w zakresie gospodarki odpadami na szczeblu krajowym jest Krajowy plan gospodarki odpadami 2028.

Według Izby rząd nie dokonał na czas transpozycji kluczowych dla gospodarki obiegu zamkniętego przepisów prawa UE, w szczególności dyrektyw Parlamentu Europejskiego i Rady (UE): 2018/851 (zmieniającej dyrektywę odpadową), 2018/852 (zmieniającej dyrektywę opakowaniową), a także plastikowej (SUP) 2019/904. Wszczęte przez KE w związku z tym postępowania zostały następnie zamknięte po złożeniu przez Polskę odpowiedzi na zarzuty formalne - przypomniała NIK.

Zaznaczyła też, że Polska zadeklarowała, że w 2020 r. poziom recyklingu i przygotowania do ponownego użycia papieru, metali, tworzyw sztucznych i szkła wyniósł 41 proc. masy odpadów. Dyrektywa odpadowa 2008/98/WE nakładała na Polskę obowiązek osiągnięcia poziomu 50 proc. w 2020 r. W kolejnych latach poziom recyklingu i przygotowania do ponownego użycia w Polsce liczony był nową metodą i wyniósł 26 proc. w 2021 r. i 27 proc. w roku 2022.

Wymagania UE

NIK wskazała również na wysokie ryzyko nieosiągnięcia przez Polskę wymaganego przez UE poziomu przygotowania do ponownego użycia i recyklingu odpadów komunalnych, tj. minimum: 55 proc. do 2025 r., a także istotne ryzyko nieosiągnięcia poziomu ich składowania (maksymalnie 30 proc. wagowo w latach 2025-2029, do 20 proc. w latach 2030-2034, do 10 proc. od 2035 r.). "Może to skutkować nałożeniem na Polskę kar przez Trybunał Sprawiedliwości UE" - stwierdziła Izba.

Jak zauważyła, od 2021 r. kraje Unii Europejskiej są zobowiązane do płacenia opłaty (tzw. podatek od plastiku) od masy opakowań z tworzyw sztucznych, które nie są poddawane recyklingowi. "Polska wpłaciła w latach 2021-2024 ok. 9 mld zł do budżetu UE z tytułu tej opłaty" - przekazała NIK.

"W skali kraju ilość odpadów komunalnych zebranych selektywnie systematycznie rośnie, co jest zjawiskiem pozytywnym" - przyznała Izba. Poinformowała, że w 2018 r. zebrano selektywnie ponad 3,6 mln ton (29 proc. ogółu wytworzonych odpadów komunalnych), zaś w 2022 r. – 5,4 mln ton (tj. 40 proc.). Według danych GUS w polskich gminach udział odzysku odpadów komunalnych zwiększył się z 57 proc, w 2018 r. do 61 proc. w 2022 r. Było to głównie efektem większego poziomu kompostowania i fermentacji (wzrost z 8 proc. w 2018 r. do 14 proc. w 2022 r.), gdyż poziom recyklingu pozostał na zbliżonym poziomie (26 proc. w 2018 r. wobec 27 proc. w 2022 r.).

Dane Eurostatu

NIK wskazała również na dane Eurostatu, według których w kontrolowanym okresie nastąpił istotny spadek wykorzystania w polskim przemyśle materiałów z recyklingu z 76 mln ton w 2018 r. do 46 mln ton w 2023 r. "Miało to przełożenie na wskaźnik wykorzystania materiałów w obiegu zamkniętym, który zmniejszył się z poziomu 10,5 proc. w 2018 r. (10. miejsce wśród krajów UE) do 7,5 proc. w 2023 r. (16. miejsce w UE). Dla porównania wskaźnik cyrkularności dla UE wyniósł 11,6 proc. w 2018 r. oraz 11,8 proc. w 2023 r." - podała NIK, zaznaczając, że oznacza to, że ponad 90 proc. materiałów wykorzystywanych w naszej gospodarce pochodziło z surowców pierwotnych.

W raporcie dodała też, że w latach 2018-2022, pomimo ok. 15 proc. realnego wzrostu PKB Polski, łączna masa wytworzonych odpadów wzrosła tylko o ok. 0,5 proc. (ze 127,8 mln ton w 2018 r. do 128,4 mln ton w 2022 r.), przy czym masa odpadów przemysłowych nieznacznie się zmniejszyła o 0,3 proc. (ze 115,3 mln ton w 2018 r. do 115 mln ton w 2022 r.).

Masa wszystkich odpadów wytworzonych w Polsce (przemysłowych i komunalnych) przypadająca na 1 mieszkańca wynosiła 4,6 ton w 2018 r. i wzrosła do 4,7 ton w 2022 r. "W Polsce produkuje się wciąż mniej odpadów per capita niż w UE (5,2 tony w 2018 r., 5,0 ton w 2022 r.), ale dystans ten zmniejszył się" - zaznaczyła Izba.

W ocenie NIK zasoby materiałowe są wykorzystywane przez polską gospodarkę wciąż mniej wydajnie niż przeciętnie w UE. Kilogram materiałów pozwalał na wytworzenie PKB w 2022 r. o wartości 0,80 euro (1,5 euro wg standardu siły nabywczej - PPS) wobec 0,70 euro w 2018 r. (1,2 euro wg PPS), plasując nasz kraj na 22 miejscu w UE pod względem efektywności wykorzystania materiałów (21. według PPS). (PAP)

ab/ drag/

Fot. Depositphotos