Najwyższa Izba Kontroli opublikowała raport dot. strat wody w wodociągach. Skontrolowane przedsiębiorstwa wodociągowe nie podejmowały działań, które pozwoliłyby na skuteczne zmniejszenie strat wody w systemach wodociągowych. W efekcie utrzymywały się one na wysokim poziomie – od 20% do blisko 58% w ponad połowie sieci wodociągowych skontrolowanych przedsiębiorstw. 

Straty w sieci przekładały się na koszty przedsiębiorstw. Bezpośredni koszt wytworzenia 1 m³ wody utraconej wynosił średnio ok. 55 gr i stanowił ponad 10% ceny wody. Przy czym przedsiębiorstwa nie dokonywały obliczeń, jak straty wody wpływały na cenę wody sprzedawanej odbiorcom. NIK zwraca również uwagę, że przedsiębiorstwa nie przeciwdziałały nielegalnemu pobieraniu wody, nie dokonywały okresowych kontroli sieci wodociągowych oraz nie zapewniały terminowej legalizacji wodomierzy.

Koszty uderzają w odbiorców

Zasoby wody pitnej nieustanie maleją, koszty jej produkcji stale wzrastają, a straty wody znacznie przyczyniają się do zwiększania tych kosztów - ocenia NIK. Straty wody w instalacji wodociągowej to różnica między całą wodą wtłoczoną do sieci, a wodą sprzedaną konsumentom. Podwyższone i wysokie straty wody, a także tendencja wzrostowa w tym zakresie powinny wymuszać na przedsiębiorstwach wodociągowych wdrażanie systemów kontroli.

Przedsiębiorstwa wodociągowe, w zależności przede wszystkim od sytuacji finansowej, przyjmują różne strategie ograniczenia strat wody, w tym pasywną i aktywną. Pasywny sposób ogranicza się do usuwania zgłoszonych awarii, a przedsiębiorstwo nie prowadzi polityki aktywnego, systematycznego określania i analizowania strat oraz wyszukiwania wycieków. Awarie i wycieki usuwane są, gdy ujawnią się na powierzchni i zostaną zgłoszone lub powodują ograniczenia w dostawie wody. Drugie podejście ukierunkowane jest na prowadzenie przez przedsiębiorstwo systematycznych działań zmierzających do ograniczania start wody, którego podstawą jest ciągłe monitorowanie przepływów i ciśnień w sieci.

Celem kontroli było zbadanie, czy przedsiębiorstwa wodociągowo-kanalizacyjne w województwie zachodniopomorskim skutecznie ograniczały straty wody w systemach wodociągowych. Kontrolą objęto działalność pięciu przedsiębiorstw w latach 2021–2023.

Najważniejsze ustalenia 

Według stanu na koniec 2023 r., spośród 38 systemów wodociągowych eksploatowanych przez skontrolowane przedsiębiorstwa, straty wody mierzone wskaźnikiem strat wody, przekraczały lub znacznie przekraczały 20% w aż 23 sieciach wodociągowych, a w jednej z nich wyniosły nawet 58%. Tylko w dwóch sieciach wskaźnik strat był niższy niż 10%. Stan ten miał miejsce pomimo odpowiedniego potencjału organizacyjnego i kadrowego przedsiębiorstw. Za wyjątkiem dwóch przedsiębiorstw, które obliczały wskaźnik strat wody, kontrolowane podmioty nie przeprowadzały obiektywnej oceny systemów dystrybucji wody. 

Żadna z kontrolowanych jednostek nie przekazywała odbiorcom usług wodnych informacji o wysokości strat wody oraz o kosztach generowanych przez przedsiębiorstwa z tego tytułu. W trakcie kontroli ustalono, że koszt wytworzenia 1 m³ wody utraconej w 2023 r. wyniósł od 0,47 zł do 0,64 zł, co stanowiło od 8,8% do 12,1% ceny wody. Przedsiębiorstwa nie dokonywały obliczeń, jak woda utracona wpływała na cenę wody sprzedawanej odbiorcom.

Tylko w jednym przedsiębiorstwie wyznaczano cel zarządczy w zakresie ograniczenia strat wody, jednak nie zapewniono jednoznacznego sposobu obliczenia m.in. ilości wody wyprodukowanej, mającego wpływ na realizację tego celu.

Na wielkość strat wody i zdolność urządzeń wodociągowych do realizacji jej dostaw wpływ ma również awaryjność sieci. Przyjmuje się, że wskaźnik intensywności uszkodzeń (tzw.  wskaźnik awaryjności) nie powinien przekraczać wartości 0,5 dla sieci rozdzielczej (tzw. wskaźnik awaryjności - wyraża się on liczbą uszkodzeń przypadających na kilometr sieci w ciągu roku). Z ustaleń kontroli wynika, że w sześciu systemach wodociągowych zarządzanych przez trzy przedsiębiorstwa, wskaźnik ten utrzymywał się powyżej tego poziomu (do 1,40 uszkodzeń sieci rozdzielczej na kilometr). Kontrolowane jednostki nie dokonywały obliczeń wskaźnika awaryjności dla systemów dystrybucji wody.

Stwierdzono również, że żadne z kontrolowanych przedsiębiorstw nie poddawało sieci wodociągowych pięcioletnim kontrolom okresowym, o których mowa w ustawie Prawo budowlane.