Unia Metropolii Polskich przedstawiła raport dot. zarządzania odpadami. Podkreśla w nim, że przychody z tzw. Rozszerzonej Odpowiedzialności Producenta (opłaty ROP) powinny trafić do samorządów. 

Raport „Rewolucja odpadowa" podsumowuje proces transformacji gospodarki odpadami w największych polskich miastach, jak i w całym kraju. Punktem wyjścia była nowelizacja ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach z 2011 r., która nadała gminom kluczową rolę w systemie odpadowym - przypomniano w raporcie. 

Obowiązki i pieniądze

Reforma obowiązująca od 1 lipca 2013 r. przyniosła radykalne zmiany: to samorządy stały się organizatorem odbioru i zagospodarowania odpadów oraz wzięły na siebie odpowiedzialność za osiąganie unijnych poziomów recyklingu. Do budżetów samorządów trafiły natomiast opłaty za wywóz śmieci. Przyglądając się wynikom dla poszczególnych

miast za cały okres funkcjonowania gminnych systemów, autorzy raportu podkreślają, że aż 7 z 12 (Białystok, Gdańsk, Katowice,

Kraków, Poznań, Rzeszów i Wrocław) odnotowało skumulowaną nadwyżkę dochodów nad kosztami na poziomie od 6 mln zł w Białymstoku do 136 mln zł w Poznaniu. Z kolei w Bydgoszczy, Lublinie, Łodzi, Szczecinie i Warszawie w analizowanej dekadzie notowano deficyt przez przynajmniej 4 lata (w Bydgoszczy) aż do 10 lat (w Łodzi).

– Do 2013 r. tak naprawdę gospodarką odpadami rządził rynek. Umowy cywilnoprawne, które każdy właściciel nieruchomości powinien zawrzeć z odpowiednim wykonawcą dawały pole do nadużyć. Odpady leżały wszędzie i tak naprawdę nie było nad tym żadnej kontroli oprócz tego, że przedsiębiorcy musieli być wpisani do rejestru firm odbierających odpady, ale w praktyce mało kto kontrolował mieszkańców i firmy. – mówi Klaudia Subutkiewicz, dyrektorka Wydziału Gospodarki Odpadami Urzędu Miasta Bydgoszczy.

Mniej dzikich wysypisk, ale ilość odpadów rośnie

Z raportu wynika, że dzięki przejęciu systemu przez gminy udało się ograniczyć skalę dzikich wysypisk, a cały system został uszczelniony i ustandaryzowany. Udział mieszkańców objętych zbiórką odpadów wzrósł z 80% w 2012 r. do niemal 100% w kolejnych latach.

W największych polskich miastach roczna masa odpadów komunalnych z gospodarstw domowych wzrosła z 2,4 mln ton w 2017 r. do 2,7 mln ton w 2023 r., czyli o 10%.  W tym samym okresie w skali całego kraju wzrost wyniósł 16%. Zdecydowaną większość – ok. 85–89% – stanowią odpady pochodzące z gospodarstw domowych.

– Porównując tempo zmian w budowie całego systemu gospodarki odpadami komunalnymi w Polsce względem innych państw UE, możemy powiedzieć, że jest to zawrotna prędkość. Zachodnie państwa miały dekady na budowanie i doskonalenie swoich systemów. My mamy nieco ponad 10 lat za sobą i już niewiele nam brakuje do osiągnięcia ich poziomu" – ocenia Olga Goitowska, dyrektorka Wydziału Gospodarki Komunalnej Urzędu Miejskiego w Gdańsku.

Duże wyzwania

Raport UMP wskazuje, że wyzwaniem na najbliższe lata jest wdrożenie realnego systemu Rozszerzonej Odpowiedzialności Producenta (ROP), który miałby przesunąć część kosztów z mieszkańców na producentów. Samorządy czekają też na wdrożenie systemu kaucyjnego – jego uruchomienie przesunięto na październik 2025 r.

UMP apeluje o partnerskie traktowanie gmin w procesie legislacyjnym. Jak podkreślają autorzy raportu, samorządy udowodniły, że są odpowiedzialnym i skutecznym operatorem systemu odpadowego, a dalszy rozwój gospodarki odpadami w Polsce wymaga ich realnego włączenia w procesy decyzyjne. W praktyce chodzi o wdrożenie modelu ROP korzystnego dla samorządów, gdzie środki od biznesu zasilają budżety gmin. Przedsiębiorcy protestują przeciwko takiej konstrukcji przepisów ROP. 

W raporcie podkreślono także, że polski system wymaga nowego podejścia do egzekwowania recyklingu odpadów. Obecny system, oparty w spółdzielniach i wspólnotach mieszkaniowych, na odpowiedzialności zbiorowej za błędy poszczególnych osób (wyższe stawki za brak segregacji uderzają we wszystkich), wymaga zmian. Potrzebne są też dodatkowe inwestycje np. w altany do składowania odpadów poprawiające możliwości ich segregowania i składowania.