Niski poziom Wisły w Warszawie, który w lipcu 2025 roku osiągnął rekordowo niskie 13 cm na stacji Warszawa-Bulwary, jest wynikiem wielu czynników, w tym suszy hydrologicznej. Jednak aktywiści klimatyczni, w tym radny Jan Mencwel z ruchu Miasto Jest Nasze, wskazują, że jedną z kluczowych przyczyn obniżania się poziomu wody jest działalność komercyjnych kopalni piasku na warszawskim odcinku Wisły.

Na warszawskim odcinku Wisły działa obecnie co najmniej pięć kopalni piasku, które wydobywają kruszywo bezpośrednio z dna rzeki.

Wybój warszawski powodem kłopotów?

Piasek ten jest wykorzystywany głównie w budownictwie, szczególnie przez branżę deweloperską. Według badań naukowców z SGGW, intensywne wydobycie piasku prowadzi do obniżania się dna rzeki, co powoduje tzw. „wybój warszawski”. Co więcej, powstanie wyboju sprawia, że obniża się także poziom wód gruntowych. Proces ten rozpoczął się po II wojnie światowej, a obecnie dno Wisły w Warszawie jest o ponad 2 metry niższe niż w 1945 roku.

Eksploatacja piasku obniża poziom wody, ponieważ pogłębione dno zmniejsza objętość wody w korycie rzeki, zwiększa erozję brzegów, destabilizując naturalny układ rzeki, zaburza przepływ wody.

Co zrobić może Rafał Trzaskowski

Aktywiści, z Janem Mencelem na czele, rozpoczęli zbieranie podpisów pod apelem do prezydenta Warszawy, Rafała Trzaskowskiego, o nieprzedłużanie koncesji na wydobycie piasku dla kopalni działających w Wilanowie i Wawrze. Wskazują, że decyzja o zaprzestaniu wydobycia piasku w Warszawie mogłaby pomóc rzece w radzeniu sobie z kryzysem klimatycznym i suszą. Jako alternatywę proponują wydobycie piasku w innych lokalizacjach, np. przed zaporą we Włocławku, gdzie nie ma strategicznych ujęć wody. Apel podkreśla, że w krajach zachodnich odchodzi się od wydobycia piasku z rzek ze względu na jego szkodliwość dla środowiska. Decyzja należy do miasta, a konkretnie do Biura Ochrony Środowiska i prezydenta Trzaskowskiego.

W debacie pojawiają się też inne glosy, skrajnie przeciwne. Niektórzy wskazują, że brak wydobycia piasku może prowadzić do gromadzenia się osadów, co w przeszłości przyczyniało się do powodzi, np. w 2010 roku. Inni sceptycy twierdzą, że problem jest bardziej złożony, a zmiany klimatyczne, takie jak brak opadów czy nawalne deszcze, mają większy wpływ na stan rzeki.

W 2024 roku rozpoczęto postępowanie w sprawie przedłużenia koncesji dla piaskarni w Wilanowie i Wawrze, ale decyzja wciąż nie zapadła. Aktywiści naciskają na prezydenta Trzaskowskiego, by podjął kroki w celu ochrony Wisły, szczególnie że miasto ma narzędzia, by wpłynąć na działalność kopalni. Jednocześnie niski poziom wody w Wiśle budzi obawy ekologiczne, takie jak zagrożenie dla organizmów wodnych, ryzyko zakwitów glonów oraz pogorszenie jakości wody.

Petycja do prezydenta Warszawy Rafała Trzaskowskiego

Fragment apelu 

W treści petycji organizatorzy akcji zwracają się do Rafała Trzaskowskiego z apelem o ochronę Wisły.  

My, mieszkanki i mieszkańcy Warszawy, zaniepokojeni coraz częstszymi rekordowo niskimi stanami wody w warszawskiej Wiśle, apelujemy do Pana o lepszą ochronę naszej rzeki. W szczególności prosimy o niewydawanie zgód na inwestycje szkodzące rzece i mogące doprowadzić do dalszego opadania wody na warszawskim odcinku: kopalnie piasku w Wawrze i Wilanowie oraz planowany przez PGNIG Termika próg wodny na Siekierkach.
Wisła to nasza rzeka, nasz przyrodniczy skarb i miejsce, w którym spędzamy czas obcując z przyrodą. To wreszcie nasze źródło wody do codziennych potrzeb. Coraz częstsze rekordowo niskie stany wody to powód do niepokoju. Niestety, może być jeszcze gorzej  - ale to Pan ma w rękach narzędzia, by obronić Wisłę!
(…) Inwestorzy złożyli w Ratuszu wnioski o uzgodnienia środowiskowe obydwu tych szkodliwych inwestycji. Apelujemy do Pana o nie wydawanie na nie zgody! Tą jedną decyzją może Pan przypieczętować losy rzeki. Prosimy, aby stanął Pan po stronie przyrody oraz nas - mieszkanek i mieszkańców Warszawy.