Polska nadal stawia na duże zbiorniki retencyjne, choć – jak wskazuje geograf dr Dominik Paprotny – Europa niemal z nich zrezygnowała już w latach 90. Budowa takich obiektów, jak planowany zbiornik w Kamieńcu Ząbkowickim czy remontowany Topola, pozostaje krajowym standardem, mimo rosnących wątpliwości co do skuteczności i bezpieczeństwa dużej infrastruktury hydrotechnicznej.

Przykładem jej słabości była ubiegłoroczna awaria suchego zbiornika Morawka, którego wał został rozmyty, co doprowadziło do zniszczeń w okolicznych miejscowościach.

Ekspert w rozmowie z PAP podkreśla, że zbiorniki stałe to potężna ingerencja w środowisko i obieg wody, a ich negatywny wpływ ekologiczny to jeden z powodów, dla których Europa od nich odchodzi. Drugim jest starzejąca się infrastruktura: na kontynencie istnieje już ok. 1,5 tys. dużych zbiorników, których utrzymanie i likwidacja stanowią rosnący problem. Paprotny zwraca uwagę, że nieodpowiednio zaprojektowane obiekty – nieuwzględniające zmian klimatu czy zmian użytkowania terenu – mogą nie poradzić sobie z ekstremalnymi falami powodziowymi.

Dominującym trendem stają się naturalne obszary zalewowe i lokalne metody ochrony, takie jak adaptacja budynków czy tymczasowe bariery. Jednak w gęsto zaludnionej Europie trudno znaleźć tereny, które można pozostawić bez zabudowy. Zdarza się wręcz odwrotnie: historyczne tereny zalewowe, jak wrocławski Kozanów, zostały zabudowane i źle zabezpieczone, co skutkowało powodziami w 1997 i 2010 roku.

W Polsce wciąż funkcjonują zarówno zbiorniki mokre, jak i 30 suchych zbiorników przeciwpowodziowych. Wody Polskie podkreślają, że odpowiednio zaprojektowana infrastruktura może stabilizować poziom wód i wspierać środowisko. Jednocześnie eksperci badający ryzyko powodziowe – w tym zespół dr Paprotnego – wskazują na konieczność dostosowania działań do zmian klimatycznych i zwiększania roli przestrzeni naturalnych.

Powódź z września 2024 r. ponownie dotknęła Dolny Śląsk, wyrządzając szkody szacowane na ponad 5 mld zł i uszkadzając tysiące budynków.

Nie takie złe zbiorniki?

Dyrektor Departamentu Przygotowania i Realizacji Inwestycji w Wodach Polskich Przemysław Sobiesiak, cytowany na stronie internetowej gospodarstwa, wskazuje, że wpływ budownictwa hydrotechnicznego na środowisko niekoniecznie musi być negatywny. Jak tłumaczy Sobiesiak, przy przyjęciu odpowiednich założeń i rozwiązań technicznych na etapie planowania i projektowania infrastruktura hydrotechniczna może poprawić stan środowiska naturalnego. - Pozwala ona na stabilizację poziomu wody w korycie rzeki oraz wody gruntowej na obszarach do niej przyległych, co zapewnia dostęp do wody ludziom, faunie i florze - zaznaczył. Pod administracją Wód Polskich znajduje się 41 najważniejszych zbiorników retencyjnych na terenie kraju. 

Natura lepsza i tańsza?

Jak podkreślają specjaliści 1 ha łąki zalewowej w dolinie Biebrzy może zmagazynować 4000–6000 m³ wody i oczyścić ją z 200–400 kg azotu rocznie. Przywrócenie naturalnego charakteru 1 km doliny Narwi kosztuje 0,5–2 mln zł, a daje efekt retencyjny porównywalny z małym zbiornikiem za 100–300 mln zł.

Naturalne tereny zalewowe to najtańsza, najskuteczniejsza, najbezpieczniejsza i najbardziej ekologiczna forma retencji dostępna w Polsce. Jak wynika z opracowań naukowych sztuczne zbiorniki mają sens tylko w wyjątkowych sytuacjach (duża energetyka wodna, zaopatrzenie w wodę pitną dużych miast). We wszystkich pozostałych przypadkach przywracanie dolinom rzecznym ich naturalnych funkcji przynosi wielokrotnie większe korzyści niż budowa nowych zapór czy suchych zbiorników.