Niemal 2450 kilometrów dziewiczych rzek na Bałkanach uległo degradacji od 2012 roku, a ekspansja energetyki wodnej, budowa tam i wydobycie osadów nadal niszczą to, co naukowcy nazywają ostatnią wielką ostoją dzikich cieków wodnych w Europie.

Kompleksowa nowa ocena opublikowana w środę przez organizacje ochrony przyrody EuroNatur i Riverwatch wykazała, że udział rzek o zbliżonym do naturalnego charakterze w regionie spadł z 30 procent do zaledwie 23 procent w ciągu ostatnich 13 lat. Raport, którego autorem jest dr Ulrich Schwarz z Fluvius Wiedeń, przeanalizował 83 824 kilometry rzek w jedenastu krajach bałkańskich.

Albania prowadzi w regionalnym spadku

Albania doświadczyła najgwałtowniejszego pogorszenia spośród wszystkich krajów bałkańskich. Odcinki rzek o charakterze zbliżonym do naturalnego spadły z 68 procent w 2012 roku do zaledwie 40 procent w 2025 roku, czemu towarzyszył niekontrolowany rozwój hydroenergetyki, pobór wody oraz rozległe przekształcenia terenów zalewowych.

„Choć Albania skutecznie ochroniła Vjosę i niektóre jej dopływy, w ciągu ostatniej dekady zdegradowano tam więcej odcinków rzek niż w jakimkolwiek innym kraju bałkańskim" – powiedział Ulrich Eichelmann, dyrektor wykonawczy organizacji Riverwatch. „Te odkrycia powinny być sygnałem alarmowym dla albańskiego rządu, by chronić rzeki w całym kraju".

Bośnia i Hercegowina również odnotowała spadek udziału nienaruszonych rzek o 23 procent w tym samym okresie. Najpoważniejsze przekształcenia zarejestrowano wzdłuż dorzeczy Driny, Neretwy, Wardaru/Aksiosu, Devoll i Drinu.

Energetyka wodna napędza zmiany

Rozwój energetyki wodnej pozostaje głównym czynnikiem wpływającym na stan rzek. Według analiz z 2024 roku przeprowadzonych przez te same organizacje, na Bałkanach działa obecnie około 1800 małych elektrowni wodnych, a ponad 3000 kolejnych projektów znajduje się na różnych etapach planowania. Od 2012 roku piętrzenie rzek wzrosło o 18 procent – z 2224 do 2626 kilometrów rzek.

„Długoterminowe trendy udokumentowane w tym badaniu wyraźnie pokazują spadek liczby odcinków rzecznych o niemal naturalnym charakterze na Bałkanach, spowodowany głównie piętrzeniem i modyfikacjami rzek na dużą skalę" – powiedział dr Schwarz.

Jednocześnie działania ochronne umożliwiły ochronę około 900 kilometrów rzek poprzez zatrzymanie projektów elektrowni wodnych i ustanowienie nowych obszarów chronionych. Wyznaczenie przez Albanię w 2023 roku rzeki Vjosa jako pierwszego w Europie Parku Narodowego Dzikiej Rzeki zapobiegło budowie licznych planowanych tam, i pozostaje najważniejszym osiągnięciem ochroniarskim w regionie.

„W miarę jak rzeki tego regionu nadal tracą swój naturalny charakter, okno dla znaczącej ochrony szybko się zamyka" – powiedziała Annette Spangenberg, kierowniczka programów słodkowodnych w EuroNatur. „Bałkany wciąż mają jedne z ostatnich dzikich rzek w Europie, ale ich ochrona wymaga teraz odwagi politycznej i wyraźnego odejścia od destrukcyjnych praktyk"