Jakość powietrza pozostaje jednym z kluczowych wyzwań środowiskowych, mającym bezpośredni wpływ na zdrowie i rozwój gospodarczy. Mimo, że wiele obszarów wymaga intensywnych działań, szczególnie wśród krajów Trzeciego Świata, to w Polsce odnotowano istotne postępy w tym zakresie.

Zanieczyszczenie powietrza stanowi formę degradacji środowiska, wywołaną przez różnorodne czynniki, spośród który wiele ma swoje źródło w antropopresji. Zabrzmi to jak banał, ale sposób w jaki sposób traktujemy środowisko, ma wpływ na powietrze, jakim oddychamy, a to z kolei na zdrowie. A przywoływane dane nie są banalne. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) wskazuje, że praktycznie cała populacja globu (99%) oddycha powietrzem, które nie spełnia wytycznych i zawiera niebezpiecznie wysokie stężenia szkodliwych zdrowotnie substancji.

Zanieczyszczenie powietrza przyczynia się do rozwoju wielu chorób, w tym m.in. chorób niedokrwiennych serca, udarów mózgu, raka płuc, chorób płuc, cukrzycy typu 2, jak również zaburzeń wśród noworodków.

Zanieczyszczenie powietrza stanowi jedną z kluczowych przyczyn chorób oraz przedwczesnych zgonów, odpowiadając za ok. 6,4 mln zgonów rocznie. „Zanieczyszczenie powietrza pozostaje krytycznym zagrożeniem zarówno dla zdrowia ludzkiego, jak i stabilności środowiska, ale ogromne populacje pozostają nieświadome poziomu narażenia” – stwierdza Frank Hammes, globalny dyrektor generalny IQAir. Negatywne skutki zanieczyszczonego powietrza zjawiska dotykają w szczególności kraje o niskim i średnim dochodzie, gdzie poziom narażenia na zanieczyszczenia jest najwyższy. To właśnie biedni ponoszą największy ciężar skutków oddychania zanieczyszczonym powietrzem.

Aż 89% przedwczesnych zgonów związanych z tym problemem występuje w krajach Trzeciego Świata, szczególnie w Azji Południowo-Wschodniej oraz regionie Zachodniego Pacyfiku.

Tylko 7 krajów spełnia wytyczne

Szwajcarska firma IQAir opublikowała tegoroczną edycję raportu „World Air Quality Report”, analizującego jakość powietrza w 8954 lokalizacjach w 138 krajach. Jedynie 7 spośród analizowanych krajów spełniło średnią roczną wytyczną WHO dla PM2,5 (drobnego pyłu zawieszonego) wynoszącą 5 µg/m3, a mianowicie: Australia, Bahamy, Barbados, Estonia, Grenada, Islandia oraz Nowa Zelandia.

Indyjski Byrnihat wyróżnił się jako najbardziej zanieczyszczony obszar miejski, z rocznym średnim stężeniem PM2,5 osiągającym 128,2 µg/m3. Region Azji Środkowej i Południowej dominował pod względem zanieczyszczeń, obejmując siedem z dziesięciu najbardziej zanieczyszczonych miast świata, przy czym aż sześć z dziewięciu spośród nich jest położonych w Indiach.

5 najbardziej zanieczyszczonych krajów w 2024 roku stanowią:

·       Czad (91,8 µg/m3): ponad 18 razy wyższe niż roczne wytyczne WHO PM2,5;

·       Bangladesz (78,0 µg/m3): ponad 15 razy wyższe niż roczne wytyczne WHO dla PM2,5;

·       Pakistan (73,7 µg/m3): ponad 14 razy powyżej rocznych wytycznych WHO dla PM2,5;

·       Demokratyczna Republika Konga (58,2 µg/m3): ponad 11 razy powyżej rocznych wytycznych WHO dla PM2,5;

·       Indie (50,6 µg/m3): ponad 10 razy powyżej rocznych wytycznych WHO dla PM2,5

Na przeciwnym biegunie znajduje się portorykański Mayaguez, uznany za najczystszy obszar miejski, z 1,1 µg/m3 średniego rocznego stężenia PM2,5. Oceania jest najczystszym regionem na świecie, gdzie 57% miast regionalnych spełniało rekomendowaną przez WHO roczną wartość dopuszczalną dla PM2,5, wynoszącą 5 µg/m3.

Analiza danych przedstawionych w raporcie ukazuje znaczą rozbieżność między regionami o najwyższym i najniższym poziomie zanieczyszczeń, podkreślając zarówno skalę problemu w krajach rozwijających się, jak i znaczenie działań na rzecz poprawy jakości powietrza w obszarach najbardziej dotkniętych problemem.

W Europie coraz lepiej 

Jakość powietrza w Unii Europejskiej wykazuje poprawę, jednakże do osiągnięcia pełnej zgodności z restrykcyjnymi wymogami jakości powietrza, które mają wejść w życie do 2030 roku, konieczne będą dodatkowe działania – taki wniosek wypływa z analizy danych opublikowanej 9 kwietnia przez Europejską Agencję Środowiska (EEA). Najnowsze dane ze stacji monitorujących jakość powietrza wskazują, że standardy są w dużej mierze dotrzymywane w przypadku dwóch głównych zanieczyszczeń: PM2,5 oraz dwutlenku azotu (NO2). Wyniki pokazują, że aż 99% stacji spełnia aktualne limity dla PM2,5, podczas gdy dla NO2 wskaźnik wynosi 98%.

Analiza porównawcza między obecnym poziomem zanieczyszczeń a docelowymi wartościami granicznymi na rok 2030 ujawnia, że znacząca część stacji monitorujących już obecnie mieści się w przyszłych normach. Szczególnie dotyczy to NO2, gdzie ponad 70% stacji notuje stężenia poniżej poziomów, które będą obowiązujące do końca dekady. Sytuacja wygląda zgoła odmiennie w przypadku PM2,5, gdzie mniejsza liczba stacji osiągnęła wartości poniżej rocznego limitu planowanego na 2030 rok.

Choć postępy w zakresie poprawy jakości unijnego powietrza są zauważalne – zwłaszcza w kontekście NO2 – to konieczne są dalsze wysiłki, aby zapewnić pełną zgodność z przyszłymi normami, zwłaszcza w obszarach o dużym natężeniu ruchu i gęstej zabudowie miejskiej, gdzie emisje PM2,5 nadal pozostają wyzwaniem.

Polska bierze głęboki oddech

W najnowszym krajowym raporcie Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska przedstawiono wyniki oceny jakości powietrza w różnych strefach Polski, sygnalizując istotne postępy w tym obszarze. Wyniki raportu wykazują znaczącą poprawę w porównaniu z latami ubiegłymi, co świadczy o skuteczności podejmowanych działań i stanowi pozytywny wskaźnik dla ochrony środowiska.

 W 2023 roku odnotowano wyjątkowo korzystne rezultaty dla wielu kluczowych zanieczyszczeń. W przypadku dwutlenku siarki, tlenku węgla, benzenu, PM2,5 oraz metali ciężkich (takich jak ołów, kadm i nikiel zawarte w pyle PM10), wszystkie analizowane strefy w Polsce zostały zakwalifikowane do najwyższej klasy A. Jest to historyczny moment, ponieważ po raz pierwszy nie odnotowano przekroczeń norm dla pyłu PM2,5.

Również w przypadku benzo(a)pirenu (BaP), substancji rakotwórczej zawartej w pyle PM10, odnotowano istotną poprawę. Aż 25 stref uzyskało najwyższą kategorię A, co jest najlepszym wynikiem w historii pomiarów. Dla porównania, w 2022 roku klasę A przyznano 14 strefom, w 2021 roku – 7, zaś jeszcze kilka lat wcześniej jedynie 2–3 strefy spełniały te wymagania. Przywoływane w raporcie dane potwierdzają pozytywny trend w kwestii poprawy jakości powietrza w Polsce, podkreślając konieczność kontynuowania dotychczasowych działań.

Czyste powietrze to pieniądz
 

Czyste powietrze to zdrowie ludzi, zaś zdrowi ludzie to czysty zysk. W raporcie Banku Światowego podkreśla się, że szkody zdrowotne związane z zanieczyszczeniem powietrza generują roczne koszty w wysokości 8,1 bln dolarów. Dodatkowo, inne badanie przeprowadzone przez Bank Światowy ujawniło, że redukcja PM2,5 o 20% może przynieść znaczące korzyści ekonomiczne, w tym 16-procentowy wzrost stopy wzrostu zatrudnienia oraz aż 33-procentowy wzrost stopy wzrostu wydajności pracy.

Co więcej, zgodnie z kolejnym raportem Banku Światowego („Accelerating Access to Clean Air on a Livable Planet”), liczba osób narażonych na niebezpiecznie wysokie poziomy zanieczyszczenia powietrza może zostać zmniejszona o połowę do 2040 roku poprzez działania polityczne ukierunkowane na jego zmniejszenie.  

Szacuje się, że wdrożenie zintegrowanych strategii zarządzania zanieczyszczeniami przyniesie korzyści na poziomie nawet 2,4 bln dolarów do 2040 roku. Wyniki raportów Banku Światowego podkreślają potencjał synergii między polityką środowiskową a rozwojem gospodarczym, ukazując realne możliwości poprawy jakości życia przy jednoczesnym generowaniu znaczących oszczędności oraz wzrostu ekonomicznego.

_{Fot: Depositphotos}